ضرورت عبور از درمان‌محوری در سالمندی؛ سلامت روان سالمندان باید در مرکز سیاست‌گذاری اجتماعی قرار گیرد

دکتر مهدی زارع بهرام‌آبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، در میز گفت‌وگوی «سلامت اجتماعی» با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در نظام‌های مرتبط با سالمندی گفت: سلامت روان سالمندان نباید صرفاً از منظر تشخیص بیماری و درمان مورد توجه قرار گیرد، بلکه پیشگیری، مشارکت اجتماعی، حفظ استقلال، کرامت و ارتقای کیفیت زندگی باید در مرکز سیاست‌گذاری‌های سالمندی قرار داشته باشد.

پنج اصل اساسی در توجه به زندگی سالمندان

دکتر مهدی زارع بهرام‌آبادی در این نشست با اشاره به اصول مطرح‌شده در اسناد و نشست‌های بین‌المللی حوزه سالمندی اظهار کرد: در سیاست‌گذاری برای سالمندان، پنج اصل اساسی شامل استقلال، کرامت، مراقبت، مشارکت و خودشکوفایی باید مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: سالمند باید بتواند تا حد امکان مستقل زندگی کند، کرامت و شأن انسانی او در جامعه حفظ شود و در صورت نیاز از مراقبت و حمایت مناسب برخوردار باشد. همچنین باید امکان مشارکت اجتماعی برای سالمندان فراهم شود تا آنان صرفاً دریافت‌کننده خدمات نباشند، بلکه بتوانند در جامعه نقش‌آفرینی کنند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: اصل مهم دیگر، خودشکوفایی است؛ به این معنا که سالمند باید فرصت داشته باشد استعدادها، توانایی‌ها و ظرفیت‌های خود را به فعلیت برساند.

سالمندی پایان شکوفایی نیست

زارع بهرام‌آبادی با انتقاد از نگاه‌های کلیشه‌ای به دوران سالمندی گفت: این تصور که استعدادهای انسان حتماً باید در دوران نوجوانی یا جوانی شکوفا شود، قابل نقد است. ممکن است فردی در دوران سالمندی استعدادها و توانایی‌هایی را در خود کشف کند که پیش از آن فرصت بروز نداشته‌اند.

وی تأکید کرد: بنابراین، نباید تصور کنیم فردی که وارد دوران سالمندی شده، دیگر دوران فعالیت، یادگیری و شکوفایی او به پایان رسیده است. سالمندی می‌تواند دوره‌ای برای تجربه‌های جدید، ایفای نقش‌های اجتماعی تازه و شکوفایی ظرفیت‌های فردی باشد.

وی با اشاره به نمونه‌های موجود در فرهنگ، ادبیات و دنیای معاصر خاطرنشان کرد: شواهد و تجربه‌های متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد انسان می‌تواند در سال‌های سالمندی نیز فعالیت‌های مؤثر و معناداری داشته باشد.

سلامت روان؛ حلقه مهم سالمندی سالم

این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت سلامت روان سالمندان اظهار کرد: وقتی از سلامت صحبت می‌کنیم، نباید تنها به سلامت جسم توجه کنیم. اگر بخواهیم زندگی باکیفیت را به سالمندی اضافه کنیم، سلامت روان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: ممکن است یک سالمند تنها باشد، نقش اجتماعی خود را از دست داده باشد یا استقلالش کاهش پیدا کرده باشد، اما هنوز از نظر روان‌پزشکی به مرحله‌ای نرسیده باشد که بتوان برای او تشخیص یک اختلال روانی مطرح کرد.

زارع بهرام‌آبادی گفت: همین موضوع یک پرسش اساسی را پیش روی نظام مراقبتی قرار می‌دهد؛ اینکه آیا باید منتظر بمانیم تا فرد به مرحله تشخیص بیماری برسد و سپس برای او مداخله کنیم؟

ضرورت عبور از نظام تشخیص‌محور

وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام مراقبت از سالمندان تصریح کرد: نظام مراقبتی نباید صرفاً تشخیص‌محور و درمان‌محور باشد. نگاه جدید در حوزه سلامت اجتماعی باید به سمت پیشگیری و ارتقای سلامت حرکت کند.

به گفته وی، عواملی مانند احساس تنهایی، کاهش مشارکت اجتماعی، کاهش استقلال و انزوای اجتماعی می‌توانند از عوامل مؤثر بر وضعیت سلامت روان سالمندان باشند و باید پیش از آنکه به مشکلات جدی‌تر منجر شوند، مورد شناسایی و مداخله قرار گیرند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: اگر این عوامل مورد توجه قرار نگیرند، ممکن است مشکلات فرد به مرور تشدید شود و او از مرحله‌ای که امکان پیشگیری و مداخله اجتماعی وجود دارد، به مرحله نیازمند درمان برسد.

سالمند تنها، فقط به دارو نیاز ندارد

زارع بهرام‌آبادی با اشاره به ضرورت تغییر نگاه نسبت به سالمندان تنها یا افسرده گفت: وقتی درباره سالمند افسرده یا سالمند تنها صحبت می‌کنیم، نباید صرفاً با برچسب‌های بیماری‌محور به موضوع نگاه کنیم.

وی افزود: اگر نگاه ما فقط آسیب‌محور باشد، طبیعی است که راه‌حل را نیز صرفاً در افزایش بیمارستان، دارو و مداخلات درمانی جست‌وجو کنیم؛ در حالی که یک نظام پیشگیرانه باید پیش از رسیدن فرد به مرحله بیماری، عوامل اجتماعی و محیطی مؤثر بر سلامت او را مورد توجه قرار دهد.

وی پرسید: چگونه می‌توانیم محیط، خدمات و روابط اجتماعی را به گونه‌ای طراحی کنیم که عوامل محافظت‌کننده از سلامت روان سالمندان تقویت شود؟

از خدمت‌محوری به نظام یکپارچه و انسان‌محور

این استاد دانشگاه تأکید کرد: سالمند نباید صرفاً تنها باشد و پس از آن برای او درمان تجویز کنیم؛ باید کاری کنیم که منزوی نشود، در جامعه حضور داشته باشد، نقش اجتماعی خود را حفظ کند و در تصمیم‌گیری‌هایی که به زندگی او مربوط می‌شود، مشارکت داده شود.

وی ادامه داد: در واقع باید از نظام خدمت‌محور به سمت طراحی و تعالی یک نظام یکپارچه و انسان‌محور حرکت کنیم.

زارع بهرام‌آبادی گفت: درمان یک بخش مهم از زنجیره خدمات سالمندی است، اما همه این زنجیره نیست. ما به نظامی نیاز داریم که پیشگیری، ارتقای سلامت، مشارکت اجتماعی، توانبخشی و درمان را در کنار یکدیگر ببیند.

سهم پیشگیری در برنامه‌های دستگاه‌ها چقدر است؟

وی با طرح پرسشی از مدیران و سیاست‌گذاران اظهار کرد: باید بررسی کنیم چه میزان از بودجه، زمان مدیران، نیروی انسانی و برنامه‌های سازمان‌ها به پیشگیری اختصاص پیدا می‌کند و چه میزان به مشارکت اجتماعی، توانبخشی و درمان اختصاص دارد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود: این نسبت‌ها باید به‌صورت مستمر رصد و ارزیابی شود. سازمان‌های ارائه‌دهنده خدمات اجتماعی، از سازمان بهزیستی و کمیته امداد تا وزارت بهداشت و سایر دستگاه‌های مرتبط، باید مشخص کنند چه میزان از فعالیت‌ها و برنامه‌های آنها به درمان و توانبخشی و چه میزان به پیشگیری، ارتقای سلامت و تعالی زندگی سالمندان اختصاص دارد.

بازاندیشی در نظام‌ها، نه فقط بهبود درمان

زارع بهرام‌آبادی با اشاره به ضرورت بازنگری در نظام‌های مرتبط با سالمندی گفت: اگر بخواهیم سلامت روان سالمندان را ارتقا دهیم، نباید همه خدمات را بر بیماری، توانبخشی و درمان متمرکز کنیم.

وی تأکید کرد: این سخن به معنای نادیده گرفتن نیاز سالمندان به درمان نیست. قطعاً جمعیتی از سالمندان نیازمند مداخلات تخصصی و درمان هستند؛ اما مسئله، نگاه کلی و طراحی یک نظام یکپارچه است که همه ابعاد سلامت سالمندان را در کنار یکدیگر ببیند.

وی افزود: به همین دلیل است که صحبت از «بازاندیشی در نظام‌ها» اهمیت پیدا می‌کند. مسئله فقط بهبود روش‌های درمانی نیست؛ بلکه باید با یک نگاه کل‌نگر، سلامت جسم، سلامت روان، مشارکت اجتماعی، استقلال، کرامت، خانواده، محیط زندگی و کیفیت زندگی سالمندان را در کنار یکدیگر ببینیم.

ضرورت تعریف شاخص‌های جدید برای سلامت روان سالمندان

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت شاخص‌های ارزیابی تأکید کرد و گفت: اگر پنج سال دیگر از ما بپرسند که آیا سلامت روان سالمندان در کشور بهتر شده است یا نه، باید چه پاسخی داشته باشیم؟

وی ادامه داد: آیا شاخص‌های ما فقط این است که بگوییم چه میزان یارانه پرداخت کرده‌ایم، چه تعداد دارو تجویز شده، چه تعداد مراجعه به مراکز داشته‌ایم یا چه تعداد خدمت ارائه داده‌ایم؟

زارع بهرام‌آبادی تصریح کرد: در کنار این شاخص‌ها باید معیارهایی مانند کاهش احساس تنهایی، افزایش مشارکت اجتماعی، افزایش استقلال و رضایت از زندگی و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان نیز مورد سنجش قرار گیرد.

وی افزود: اگر برای این موارد شاخص نداریم، باید آنها را تعریف کنیم و این موضوع باید در سطح نظام کلان سیاست‌گذاری، سلامت اجتماعی و برنامه‌ریزی برای سالمندی مورد توجه قرار گیرد.

از طول عمر بیشتر به زندگی باکیفیت‌تر

زارع بهرام‌آبادی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: باید از طول عمر صرف به سمت زندگی باکیفیت حرکت کنیم؛ از درمان به سمت پیشگیری و ارتقای سلامت و از خدمات پراکنده به سمت یک نظام یکپارچه، انسان‌محور و سالمندمحور.

وی تأکید کرد: هدف نباید صرفاً این باشد که سالمندان سال‌های بیشتری زندگی کنند؛ هدف این است که این سال‌های بیشتر، سال‌هایی پربرکت، باکرامت، سالم، معنادار و همراه با کیفیت زندگی باشد.

این سخنان در چارچوب میز گفت‌وگوی «سلامت اجتماعی» و با محوریت ضرورت بازاندیشی در سیاست‌ها و نظام‌های مرتبط با سالمندی مطرح شد.