سالمندِ مشارکت‌کننده؛ از خدمت‌گیرنده تا سرمایه اجتماعی

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، نگاه به سالمندی در دهه‌های اخیر در بسیاری از جوامع در حال تغییر است. سالمند دیگر صرفاً فردی نیازمند حمایت، مراقبت و دریافت خدمات تلقی نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند کنشگری فعال، صاحب تجربه، تولیدکننده دانش و مهارت و عضوی اثرگذار در خانواده و جامعه باشد. بر همین اساس، شعار «سالمندِ مشارکت‌کننده؛ از خدمت‌گیرنده تا سرمایه اجتماعی» بر ضرورت تغییر رویکرد نسبت به سالمندان و فراهم‌کردن زمینه حضور مؤثر آنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی تأکید دارد.

مشارکت اجتماعی سالمندان به معنای حضور آنان در تصمیم‌گیری‌ها، فعالیت‌های داوطلبانه، برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی، انتقال تجربه به نسل‌های جوان‌تر و ایفای نقش در خانواده و محله است. چنین مشارکتی زمانی شکل می‌گیرد که سالمند نه به‌عنوان «موضوع حمایت»، بلکه به‌عنوان «شریک اجتماعی» دیده شود. تجربه‌های چندین دهه زندگی، مهارت‌های حرفه‌ای، دانش بومی، خاطرات تاریخی و توانایی‌های ارتباطی سالمندان، منابع ارزشمندی هستند که می‌توانند در مسیر توسعه اجتماعی مورد استفاده قرار گیرند.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های مشارکت سالمندان، خانواده است. سالمندان می‌توانند نقش مهمی در انتقال ارزش‌ها، تجربه‌ها و مهارت‌های زندگی به نسل‌های بعدی داشته باشند. ارتباط میان پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها با کودکان و نوجوانان، علاوه بر تقویت پیوندهای خانوادگی، زمینه انتقال میراث فرهنگی و تجربه‌های زیسته را فراهم می‌کند. خانواده‌ای که سالمند را صرفاً فردی نیازمند مراقبت نمی‌بیند، بلکه از تجربه و ظرفیت او بهره می‌گیرد، در واقع از یک سرمایه انسانی ارزشمند استفاده کرده است.

محله و جامعه محلی نیز یکی دیگر از عرصه‌های مهم مشارکت سالمندان است. حضور سالمندان در انجمن‌های محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد، فعالیت‌های داوطلبانه، برنامه‌های فرهنگی، شوراهای محلی و فعالیت‌های اجتماعی می‌تواند به افزایش احساس تعلق و ارتباط اجتماعی آنان کمک کند. در این میان، مناسب‌سازی فضاهای شهری و ایجاد فرصت‌های مشارکت، نقش مهمی دارد. سالمندی فعال بدون وجود محیط اجتماعی و شهری مناسب، به‌سادگی امکان تحقق پیدا نمی‌کند.

از سوی دیگر، مشارکت سالمندان می‌تواند در اقتصاد و بازار کار نیز معنا پیدا کند. همه سالمندان پس از بازنشستگی توان یا علاقه به ادامه فعالیت اقتصادی ندارند، اما برای گروهی از آنان، ادامه فعالیت حرفه‌ای، مشاوره، آموزش نیروهای جوان، کارآفرینی یا فعالیت‌های داوطلبانه تخصصی می‌تواند هم به جامعه و هم به خود فرد ارزش افزوده ایجاد کند. استفاده از تجربه متخصصان بازنشسته در قالب مشاوره و انتقال دانش، نمونه‌ای از تبدیل تجربه فردی به سرمایه اجتماعی است.

در حوزه سلامت نیز باید نگاه مشارکتی تقویت شود. سالمند می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره مراقبت‌های سلامت خود، برنامه‌ریزی برای سبک زندگی سالم و فعالیت‌های پیشگیرانه نقش فعال داشته باشد. مشارکت واقعی به این معناست که سالمند در تصمیم‌هایی که مستقیماً بر زندگی او اثر می‌گذارند، شنیده شود و نظر او مورد توجه قرار گیرد.

تبدیل سالمند از «خدمت‌گیرنده» به «سرمایه اجتماعی» البته به معنای کاهش حمایت‌های اجتماعی نیست. سالمندان همچنان به خدمات سلامت، حمایت اجتماعی، مراقبت و دسترسی عادلانه به امکانات نیاز دارند. مسئله اصلی، تغییر رویکرد از حمایت صرف به حمایت همراه با توانمندسازی و مشارکت است. جامعه باید هم از سالمندان حمایت کند و هم فرصت دهد تا آنان متناسب با توانایی، علاقه و شرایط خود، در جامعه نقش‌آفرینی کنند.

در این مسیر، سیاست‌گذاری سالمندی نیز باید مشارکت سالمندان را به‌عنوان یکی از اصول اساسی خود در نظر بگیرد. طراحی برنامه‌های اجتماعی بدون شنیدن صدای سالمندان ممکن است بخشی از نیازهای واقعی آنان را نادیده بگیرد. حضور نمایندگان سالمندان در فرآیندهای تصمیم‌سازی، نظرسنجی از آنان، استفاده از ظرفیت تشکل‌های سالمندی و ایجاد بسترهای گفت‌وگوی بین‌نسلی می‌تواند به سیاست‌های واقع‌بینانه‌تر و اثربخش‌تر منجر شود.

در نهایت، سالمندی تنها مرحله‌ای از زندگی نیست که باید برای آن خدمات ارائه کرد؛ بلکه دوره‌ای است که همچنان ظرفیت یادگیری، مشارکت، ارتباط، خلاقیت و اثرگذاری در آن وجود دارد. جامعه‌ای که سالمندان را می‌بیند، صدای آنان را می‌شنود و فرصت مشارکت در اختیارشان قرار می‌دهد، نه‌تنها کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا می‌دهد، بلکه از تجربه و توانمندی بخشی مهم از سرمایه انسانی خود بهره می‌گیرد.

«سالمندِ مشارکت‌کننده» یعنی سالمندی که در خانواده، محله و جامعه حضور دارد؛ نظر می‌دهد، تجربه منتقل می‌کند، تصمیم می‌گیرد، یاد می‌گیرد و در حد توان خود نقش‌آفرینی می‌کند. حرکت از «خدمت‌گیرنده» به «سرمایه اجتماعی» در حقیقت حرکت از نگاه صرفاً حمایتی به سوی توانمندسازی، مشارکت و به‌رسمیت‌شناختن ارزش اجتماعی سالمندان است؛ رویکردی که می‌تواند یکی از پایه‌های مهم جامعه‌ای برای همه سنین باشد.