ریشه های سالخوردگیِ ایرانیان!

سرعت کاهش باروری در نیمه دوم ۱۳۶۰ و اوایل ۱۳۷۰

اولین سرشماری عمومی نفوس در سال ۱۳۳۵ اتفاق افتاد. طبق آن، سرشماری جمعیت ایران حدود ۱۹میلیون نفر بود که در سرشماری سال ۱۳۹۵ به حدود ۸۰میلیون نفر رسید. به عبارتی ساده‌تر، در بازه زمانی ۶۰ساله جمعیت ایران ۴,۲برابر شد. پس از انقلاب روند رشد جمعیتی افزایشی بوده، به‌طوری که در دهه ۱۳۵۵-۱۳۶۵ جمعیت ایران رشد ۴درصدی را به خود دید که در تاریخ کشور بی‌سابقه بود. هرچند در این بازه زمانی کشور شاهد مهاجران بسیاری به‌خصوص معاودین عراقی و پناهندگان افغانستانی هم بود، با این وجود، رشد طبیعی سالانه جمعیت به رقمی حدود ۳.۲درصد می‌رسد که میزان رشد بالای جمعیت را نشان می‌دهد.

رشد جمعیتی نگرانی بابت تامین نیازهای مختلف در سال‌های آتی را رقم زد تا جایی که دولت وقت در خرداد ۱۳۶۷، سیاست تحدید موالید را اعلام کرد و متعاقب آن برنامه‌های تنظیم خانواده را به اجرا درآورد. تاثیر اجرای سیاست تنظیم خانواده در دهه‌های بعد موفقیت چشمگیری یافت تا جایی که سرعت کاهش باروری در نیمه دوم دهه ۱۳۶۰ و اوایل دهه ۱۳۷۰ به اندازه‌ای چشمگیر بود که تعبیر «انقلاب باروری» در مورد آن مصداق پیدا کرد. به این ترتیب، میزان کاهش تعداد موالید به همراه کاهش تعداد مرگ‌ومیر و افزایش امید به زندگی، متوسط رشد سالانه‌ جمعیت کشور را کاهش داد.

سال ۱۴۷۹ ایران ۴۲میلیون جمعیت خواهد داشت

«سیدمحمد طباطبایی»، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران، اسفند ۱۴۰۱ گفته بود: «نرخ رشد جمعیت در سال ۱۴۰۱ به ۰,۶درصد رسید.» طباطبایی ۲۴اردیبهشت ۱۴۰۲ هم اعلام کرده بود: «در صورت ادامه روند فعلی در سال ۱۴۳۰ حدود ۳۰درصد جمعیت کشور سالمند خواهند بود، یعنی به‌ازای هر سه نفر یک سالمند خواهیم داشت.»

این در حالی است که مطابق آمار رسمی، تعداد متولدین دو ماه اول سال ۱۴۰۲، برابر ۱۴۲/۱۶۸ نفر است که ۶۲۵۹ نفر کمتر از دو ماه مشابه سال ۱۴۰۱ است، به عبارتی با حدود ۳.۵درصد کاهش فرزندآوری مواجهیم. هرچند نتایج پیش‌بینی‌های سازمان ملل در سال ۲۰۱۷ در مورد تحولات باروری نشان می‌دهد در هر سه سناریو (پایین، متوسط و بالا) تا سال ۱۴۲۰سطح باروری ایران به سطح جانشینی افزایش نخواهد یافت و نرخ رشد جمعیت در هر سه سناریو کاهشی خواهد بود.

در سناریوی حد پایین در سال ۱۴۰۹ نرخ رشد جمعیت ایران به حدود صفر می‌رسد و برمبنای سناریوی حد متوسط در سال ۱۴۲۹ نرخ رشد جمعیت ایران منفی می‌شود. همچنین تغییرات حجم جمعیت ایران براساس سناریوهای سازمان ملل نشان می‌دهد در صورت ادامه روند کنونی کاهش باروری، بر اساس سناریوی حد پایین، جمعیت ایران تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۸۲میلیون نفر، در سال ۱۴۳۹ به حدود ۷۷.۶ میلیون نفر و تا سال ۱۴۷۹ به حدود ۴۲میلیون نفر کاهش خواهد یافت.

جهان درگیر بحران بی‌فرزندی است

سالخوردگی جمعیت، پدیده‌ای همه‌گیر در سطح جهان است. در این میان ژاپن هم از این مسئله مستثنا نیست. جمعیت ژاپن در دهه ۲۰۰۰میلادی رشد صفر درصدی را تجربه کرد. رشد جمعیتی که ۱۰سال یعنی سال ۲۰۱۰ روند کاهشی را در پیش گرفت تا جایی که طی سال‌های اخیر از روند کاهشی شتاب‌ بیشتری به خود گرفته است، به‌طوری که در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ جمعیت ژاپن کاهش ۶۴۴هزار نفری را تجربه کرد.

پیش‌بینی‌های جمعیتی در این کشور نشان از این دارد که ژاپن در میانه این قرن کاهش چشمگیری را در شاخص جمعیت تجربه خواهد کرد، البته طبق همین پیش‌بینی‌ها ژاپن در سال ۲۰۶۵ جمعیتش به ۸۸میلیون نفر تنزل می‌یابد. این مسئله به این معناست که جمعیت ژاپن در مدت زمان ۴۵سال گذشته با کاهش ۳۰درصدی روبه‌رو شده است.

براساس آمارها در چند سال اخیر در آمریکا تعداد مردان زیر ۳۰ سالی که تمایلی به برقراری رابطه منجر به ازدواج ندارند، سه برابر افزایش یافته و این روند با نسبتی تقریبا مشابه در کشور ژاپن هم دیده می‌شود. اتحادیه اروپا هم درخصوص پیری جمعیت وضعیت نگران‌کننده‌ای دارد تا جایی که طبق بررسی‌ها ۱۰ کشور اروپایی تا سال ۲۰۵۰، ۲۰درصد از جمعیت خود را از دست خواهند داد.

این کشورها عمدتا در اروپای شرقی هستند. به عنوان نمونه بررسی‌ها نشان می‌دهد بلغارستان، لتونی، مولداوی، اوکراین، کرواسی، لیتوانی، رومانی، صربستان، لهستان و مجارستان تا ۲۰۵۰ نرخ رشد جمعیت منفی را تجربه خواهند کرد. در میان این کشورها بلغارستان شرایط بحرانی‌تر را تجربه می‌کند، البته لتونی در دهه‌های اخیر یک‌چهارم جمعیت خود را از دست داده است و در آینده هم همین روند کاهشی ادامه خواهد یافت. چنین کاهش جمعیتی حتی از کاهش جمعیت پس از جنگ جهانی دوم هم بیشتر است.

نگوییم پیری جمعیت

«نگوییم پیری جمعیت.» به گفته رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران جمعیت مبحثی آماری است، بنابراین از واژه سالخوردگی استفاده کنیم. پیری، عاملی بیولوژیکی و فردی است. بنابر نظر «محمد میرزایی»، جامعه‌ای که ۱۵درصد جمعیتش بالای ۶۵سال باشد، جزو کشورهایی با جمعیت سالخورده به حساب می‌آید: «جامعه ایران تا سال ۱۴۳۰ حدود ۱۵درصد جمعیتش در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ساله خواهند بود.» .

به گفته رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران، در دهه ۶۰ حدود ۴۶درصد جمعیت در بازه سنی زیر ۱۵سال قرار داشتند، البته این عدد در سال ۱۴۳۰ به ۲۰درصد خواهد رسید. در دهه ۶۰ جمعیت سالخورده هم در محدود ۴-۵درصد بود که در سال ۱۴۳۰ به بالای ۱۵درصد می‌رسد: «کاهش باروری در همه جوامع اتفاق افتاده است. به عنوان نمونه اروپا در اواخر قرن نوزدهم شاهد کاهش نرخ باروری بود، در حالی که کشورهای در حال توسعه این تجربه را در اواخر قرن بیستم داشتند.»

بالا رفتن سن ازدواج بیشترین تاثیر را در پایین‌آمدن نرخ ازدواج دارد

«در دهه‌های ۴۰،۳۰، ۵۰ و ۶۰ ما رشد انفجاری جمعیت را داشتیم.» به گفته رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران، نرخ ناخالص ناباروری باید از نرخ ناخالص مرگ‌ومیر بالاتر باشد تا نرخ رشد جمعیت منفی یا نزدیک به صفر نشود: «پیامد کاهش نرخ باروری، سالخوردگی جمعیت است. در دهه ۶۰ جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال حدود ۵۰درصد بود که این رقم در سال ۱۴۳۰ به حدود ۶۲ -۶۳درصد می‌رسد، یعنی رشد ۱۲ تا ۱۳درصد تجربه خواهد کرد.» بنابر نظر «میرزایی»، برنامه تنظیم خانواده سال ۴۶ شروع شد، اما به اهدافش نرسید: «در دهه اول انقلاب، نرخ باروری بالا رفت، به‌طوری که در سرشماری سال ۶۵ رشد جمعیت به ۴درصد رسید، یعنی فراانفجار جمعیتی.»

به گفته رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران، بخشی از رشد جمعیتی سرشماری ۶۵ مربوط به مهاجران افغانستانی و معاودین عراقی بود -هشت‌دهم رشد- رشد طبیعی این سرشماری سه‌ودو دهم بود.»به گفته «میرزایی»، اگر رشد جمعیتی به همان تناسب دهه ۶۰ پیش‌ می‌رفت، ما هر ۲۰سال شاهد دوبرابر شدن جمعیت بودیم: «اگر تمهیدات آن بازه زمانی نبود، ما امروز به جای جمعیت ۸۶میلیونی ایران شاهد جمعیت ۱۷۰-۱۸۰ میلیونی بودیم.» بنابر نظر رئیس انجمن جمعیت‌شناسی ایران، برای رشد نرخ باروری باید تمهیداتی اندیشیده شود، همچون تسهیل ازدواج، گستردگی آموزش، اشتغال و مسکن: «باروری نکاحی در کشور بالای سه است، یعنی میانگین فرزندان کمتر از سه نیست. مشکل پایین‌بودن نرخ باروری به بالا رفتن سن ازدواج برمی‌گردد.»