خدمات سازمان بهزیستی کشور برای افراد بالای ۶۰ سال و سالمندان

گزارش خدمات سازمان بهزیستی کشور برای افراد بالای ۶۰ سال و سالمندان

 

مقدمه

سالمندی یکی از مراحل طبیعی چرخه زندگی است که با تغییرات جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی همراه است. در ایران، بر اساس برنامه‌ها و اسناد مرتبط با سالمندی، افراد ۶۰ سال و بالاتر در گروه سالمندان قرار می‌گیرند و با افزایش جمعیت این گروه، ضرورت توسعه خدمات حمایتی، توانبخشی، پیشگیرانه و اجتماعی برای آنان اهمیت بیشتری یافته است.

سازمان بهزیستی کشور یکی از مهم‌ترین دستگاه‌های مسئول در حوزه حمایت اجتماعی و توانبخشی سالمندان است. بخشی از این مسئولیت از طریق معاونت توانبخشی، مراکز غیردولتی تحت نظارت، مراکز روزانه و شبانه‌روزی، خدمات مراقبت در منزل و همچنین برنامه‌های پیشگیری و اجتماعی دنبال می‌شود.

در برنامه‌های رسمی بهزیستی، سالمندان ۶۰ سال به بالا به عنوان یکی از گروه‌های هدف مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ برای نمونه، برنامه آگاهسازی پیشگیری از معلولیت‌های دوران سالمندی به طور مشخص سالمندان ۶۰ سال و بالاتر را مخاطب قرار می‌دهد.

 

—

۱. خدمات توانبخشی سالمندان

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت بهزیستی در زمینه سالمندی، ارائه خدمات توانبخشی است.

این خدمات با هدف حفظ یا ارتقای توانایی‌های جسمی و ذهنی سالمندان، جلوگیری از تشدید ناتوانی و کمک به ادامه زندگی مستقل ارائه می‌شود.

 

مهم‌ترین خدمات این بخش عبارت‌اند از:

– ارزیابی وضعیت عملکردی و توانبخشی سالمند؛

– خدمات فیزیوتراپی و توانبخشی؛

– کاردرمانی و سایر خدمات تخصصی مرتبط؛

– آموزش خانواده برای مراقبت صحیح از سالمند؛

– ارائه یا تأمین برخی وسایل و تجهیزات کمک‌توانبخشی برای افراد واجد شرایط؛

– برنامه‌ریزی برای حفظ استقلال سالمند در فعالیت‌های روزمره.

 

—

۲. مراقبت از سالمندان در منزل

یکی از رویکردهای مهم در سیاست‌های حمایتی سالمندی، ارائه خدمات در محیط زندگی سالمند است تا در صورت امکان، از انتقال غیرضروری فرد به مراکز شبانه‌روزی جلوگیری شود.

در برخی استان‌ها، بهزیستی خدمات توانبخشی و مراقبتی در منزل را برای سالمندان اجرا کرده است. در یک نمونه رسمی، خدمات ویزیت در منزل برای سالمندان شامل ارائه خدمات توانبخشی و درمانی توسط مراقبان آموزش‌دیده در منزل گزارش شده است.

این نوع خدمات می‌تواند برای سالمندان زیر اهمیت ویژه‌ای داشته باشد:

– سالمندان تنها؛

– سالمندان کم‌توان یا ناتوان؛

– سالمندان دارای مشکلات حرکتی؛

– سالمندان فاقد مراقب مؤثر؛

– سالمندانی که مراجعه منظم به مراکز برای آنان دشوار است.

 

—

۳. مراکز روزانه سالمندان

مراکز روزانه سالمندان با هدف ارائه خدمات توانبخشی، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی ایجاد شده‌اند.

در این مراکز، سالمند می‌تواند در طول روز از خدمات مختلف استفاده کند و پس از پایان برنامه به محیط زندگی خود بازگردد.

 

اهداف اصلی مراکز روزانه عبارت‌اند از:

– حفظ استقلال سالمند؛

– پیشگیری از کاهش توانایی‌های جسمی و ذهنی؛

– تقویت ارتباطات اجتماعی؛

– کاهش انزوای اجتماعی؛

– آموزش خانواده؛

– غنی‌سازی اوقات فراغت؛

– ارتقای سلامت جسم و روان.

 

—

۴. مراکز شبانه‌روزی نگهداری سالمندان

برای سالمندانی که به دلیل شرایط جسمی، روانی، نداشتن مراقب مؤثر یا سایر شرایط اجتماعی قادر به ادامه زندگی مستقل نیستند، مراکز شبانه‌روزی تحت نظارت بهزیستی فعالیت می‌کنند.

 

این مراکز می‌توانند خدماتی از قبیل:

– مراقبت شبانه‌روزی؛

– تغذیه؛

– مراقبت‌های بهداشتی؛

– توانبخشی؛

– فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی؛

– نظارت بر وضعیت عمومی سالمند؛

– حمایت و مراقبت متناسب با سطح نیاز

ارائه کنند.

البته پذیرش در این مراکز تابع ضوابط سازمان و ارزیابی شرایط فرد است و صرفاً رسیدن به سن ۶۰ سال به معنای پذیرش خودکار در مرکز شبانه‌روزی نیست.

 

—

۵. حمایت‌های مالی و مستمری

سالمندان نیازمند که در چارچوب ضوابط سازمان بهزیستی تحت حمایت قرار گیرند، ممکن است از حمایت‌های مالی و مستمری بهره‌مند شوند.

این حمایت‌ها با هدف کمک به تأمین حداقل نیازهای زندگی و کاهش فشار اقتصادی بر سالمندان و خانوارهای آنان ارائه می‌شود.

میزان مستمری و کمک‌های مالی ثابت نیست و می‌تواند بر اساس قوانین بودجه، مصوبات سالانه، وضعیت فرد و سیاست‌های حمایتی تغییر کند؛ بنابراین برای درج رقم مستمری در گزارش رسمی باید رقم مصوب همان سال ملاک قرار گیرد.

 

—

۶. حمایت از سالمندان دارای معلولیت

یکی از مهم‌ترین نکات در بررسی خدمات بهزیستی این است که سالمند دارای معلولیت می‌تواند علاوه بر خدمات مرتبط با سالمندی، در صورت احراز شرایط از حمایت‌های مربوط به افراد دارای معلولیت نیز استفاده کند.

قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت تصریح کرده است که برخی خدمات و کمک‌هزینه‌های مربوط به مراقبت و نگهداری افراد دارای معلولیت، به سالمندان دارای معلولیت نیز تسری می‌یابد.

 

بنابراین در ارزیابی نیازهای سالمند باید میان دو وضعیت تفاوت قائل شد:

سالمند بدون معلولیت

و

سالمند دارای معلولیت یا ناتوانی نیازمند خدمات توانبخشی.

در گروه دوم، ظرفیت حمایتی بهزیستی می‌تواند گسترده‌تر باشد.

 

—

۷. کمک‌هزینه مراقبت، پرستاری و مددکاری

برای برخی افراد دارای معلولیت که نیازمند مراقبت هستند، حمایت‌های مرتبط با حق پرستاری یا مددکاری پیش‌بینی شده است.

قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، پرداخت کمک‌هزینه مراقبت و نگهداری را با توجه به نوع و شدت معلولیت و سایر شرایط پیش‌بینی کرده و این حمایت را به سالمندان دارای معلولیت نیز تسری داده است.

 

این موضوع برای سالمندانی که:

– ناتوانی شدید دارند؛

– برای فعالیت‌های روزمره به مراقب نیاز دارند؛

– دچار محدودیت حرکتی یا جسمی هستند؛

– یا امکان زندگی مستقل برای آنان کاهش یافته است،

 

اهمیت ویژه‌ای دارد.

 

—

۸. خدمات پیشگیری از معلولیت و بیماری‌های دوران سالمندی

بهزیستی علاوه بر خدمات حمایتی، در حوزه پیشگیری نیز برنامه‌هایی برای سالمندان اجرا می‌کند.

یکی از این برنامه‌ها، آگاهسازی پیشگیری از معلولیت‌های دوران سالمندی است که برای افراد میانسال ۴۵ تا ۶۰ سال و سالمندان ۶۰ سال به بالا اجرا شده است.

 

در این برنامه موضوعاتی مانند:

– آرتروز؛

– دیابت؛

– پوکی استخوان؛

– بیماری‌های قلبی ـ عروقی؛

– سکته مغزی؛

– سقوط و آسیب‌های ناشی از آن؛

– دمانس و مشکلات شناختی

 

مورد آموزش و پیشگیری قرار می‌گیرد.

هدف اصلی این برنامه‌ها افزایش آگاهی سالمندان و خانواده‌ها و کاهش احتمال بروز یا تشدید ناتوانی است.

 

—

۹. آموزش سبک زندگی سالم

آموزش درباره شیوه زندگی سالم از دیگر فعالیت‌های مرتبط با سالمندان است.

 

موضوعاتی مانند:

– تغذیه مناسب؛

– فعالیت بدنی؛

– ورزش متناسب با سن؛

– پیشگیری از بیماری‌ها؛

– مراقبت از سلامت روان؛

– پیشگیری از سقوط؛

– حفظ ارتباطات اجتماعی؛

– مدیریت مشکلات دوران سالمندی

 

در برنامه‌های آموزشی بهزیستی و مراکز مرتبط مورد توجه قرار می‌گیرند.

برای نمونه، در سال ۱۴۰۴ برگزاری دوره‌های آموزشی درباره شیوه زندگی و تغذیه سالم برای سالمندان تحت پوشش بهزیستی گزارش شده است.

 

—

۱۰. خدمات روانی ـ اجتماعی

سلامت سالمند تنها به سلامت جسمی محدود نمی‌شود. تنهایی، انزوای اجتماعی، از دست دادن همسر، کاهش ارتباطات خانوادگی و کاهش مشارکت اجتماعی می‌تواند کیفیت زندگی سالمند را تحت تأثیر قرار دهد.

بهزیستی از طریق برنامه‌های اجتماعی و مراکز مرتبط با سالمندان تلاش می‌کند زمینه مشارکت اجتماعی و ارتباط سالمندان با جامعه را تقویت کند.

در برنامه‌های مرتبط با سالمندان، فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و تفریحی نیز اجرا شده است. برای مثال، فعالیت بنیادهای فرزانگان با هدف ارائه خدمات فرهنگی، آموزشی، غنی‌سازی اوقات فراغت و توانمندسازی اجتماعی سالمندان گزارش شده است.

 

—

۱۱. بنیادهای فرزانگان

یکی از ظرفیت‌های اجتماعی مورد حمایت و نظارت بهزیستی در حوزه سالمندی، بنیادهای فرزانگان هستند.

این مراکز با مشارکت سالمندان و برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی آنان فعالیت می‌کنند.

 

برخی از زمینه‌های فعالیت آنها عبارت‌اند از:

– آموزش؛

– فعالیت‌های فرهنگی؛

– ورزش و نشاط اجتماعی؛

– برنامه‌های تفریحی؛

– ارتباط بین سالمندان؛

– غنی‌سازی اوقات فراغت؛

– مشارکت اجتماعی سالمندان؛

– استفاده از تجربه و توانمندی سالمندان.

در برخی استان‌ها این مراکز با هدف جلوگیری از انزوای سالمندان و افزایش مشارکت اجتماعی آنان فعالیت داشته‌اند.

 

—

۱۲. حمایت از سالمندان تنها

سالمندان تنها یکی از گروه‌های آسیب‌پذیر در سیاست‌گذاری اجتماعی محسوب می‌شوند.

در سال‌های اخیر، مسئولان سازمان بهزیستی بر مسئله تنهایی سالمندان تأکید کرده‌اند. رئیس سازمان بهزیستی در سال ۱۴۰۴ اعلام کرد که بخش قابل توجهی از سالمندان در ایران تنها زندگی می‌کنند و بر ضرورت توسعه تعامل اجتماعی و برنامه‌های محله‌محور برای سالمندان تأکید کرد.

 

در این زمینه، سیاست‌های حمایتی می‌تواند شامل:

– شناسایی سالمندان تنها؛

– مددکاری اجتماعی؛

– ارجاع به مراکز خدماتی؛

– خدمات مراقبت در منزل؛

– مشارکت در مراکز روزانه و اجتماعی؛

– حمایت از ارتباط سالمند با خانواده و جامعه؛

– استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردم‌نهاد و بنیادهای سالمندی

باشد.

 

—

 

۱۳. خدمات فرهنگی، تفریحی و ورزشی

بهزیستی در کنار خدمات درمانی و توانبخشی، به نشاط و مشارکت اجتماعی سالمندان نیز توجه دارد.

 

برنامه‌های فرهنگی و تفریحی می‌تواند شامل:

– اردوهای تفریحی؛

– برنامه‌های مناسبتی؛

– فعالیت‌های هنری؛

– آموزش‌های فرهنگی؛

– ورزش سالمندان؛

– برنامه‌های جمعی و اجتماعی؛

– مسابقات و فعالیت‌های مشارکتی

باشد.

هدف این فعالیت‌ها افزایش نشاط، کاهش انزوا و تقویت ارتباط سالمندان با همسالان و جامعه است. در گزارش‌های رسمی بهزیستی، نمونه‌هایی از اردوهای تفریحی سالمندان با همین اهداف گزارش شده است.

 

—

۱۴. حمایت از مناسب‌سازی و دسترس‌پذیری برای سالمندان دارای معلولیت

در مورد سالمندان دارای معلولیت، موضوع مناسب‌سازی محیط زندگی و دسترسی به خدمات اهمیت ویژه‌ای دارد.

قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، دستگاه‌های مختلف را در زمینه مناسب‌سازی و دسترس‌پذیری مکلف کرده است و بهزیستی نیز در این حوزه نقش تخصصی و نظارتی دارد.

مناسب‌سازی می‌تواند شامل اصلاح محیط مسکونی، دسترسی به اماکن عمومی و فراهم‌کردن امکان استفاده آسان‌تر از خدمات باشد.

 

—

 

۱۵. نقش بهزیستی در سیاست‌گذاری سالمندی

نقش سازمان بهزیستی صرفاً ارائه مستقیم خدمات به افراد نیست. این سازمان در ساختار دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور نیز نقش دارد و در هماهنگی سیاست‌ها و برنامه‌های مرتبط با سالمندی مشارکت می‌کند.

در سیاست‌های جدید سالمندی، موضوعاتی مانند شهر دوستدار سالمند، محله‌محوری، مشارکت اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان مورد توجه قرار گرفته است. در سال ۱۴۰۴ نیز رئیس سازمان بهزیستی از برنامه شهر دوستدار سالمند و همکاری دستگاه‌های متعدد در این زمینه خبر داده است.

 

—

۱۶. جدول جمع‌بندی خدمات

حوزه| خدمات قابل ارائه

حمایت مالی| مستمری و کمک‌های حمایتی برای افراد واجد شرایط

توانبخشی| فیزیوتراپی، کاردرمانی و سایر خدمات تخصصی

مراقبت در منزل| مراقبت و خدمات توانبخشی در منزل

مراکز روزانه| توانبخشی، آموزش، فعالیت اجتماعی و اوقات فراغت

مراکز شبانه‌روزی| مراقبت و نگهداری سالمندان نیازمند

معلولیت| استفاده سالمندان دارای معلولیت از حمایت‌های قانونی مرتبط

پرستاری و مددکاری| کمک‌هزینه و حمایت مراقبتی در شرایط مقرر

پیشگیری| آموزش پیشگیری از بیماری‌ها و معلولیت‌های دوران سالمندی

سلامت و تغذیه| آموزش سبک زندگی و تغذیه سالم

سلامت روانی ـ اجتماعی| کاهش انزوا و تقویت ارتباطات اجتماعی

فرهنگی و تفریحی| اردو، آموزش، فعالیت فرهنگی و اجتماعی

بنیاد فرزانگان| مشارکت اجتماعی، آموزش و غنی‌سازی اوقات فراغت

مناسب‌سازی| حمایت و پیگیری دسترس‌پذیری برای سالمندان دارای معلولیت

مددکاری| ارزیابی وضعیت و معرفی به خدمات متناسب

 

—

۱۷. شرایط کلی بهره‌مندی

نکته مهم این است که ۶۰ ساله یا بالاتر بودن به‌تنهایی موجب برخورداری خودکار از همه خدمات بهزیستی نمی‌شود.

 

نوع خدمت بر اساس شرایط سالمند تعیین می‌شود. عواملی مانند:

– وضعیت اقتصادی؛

– میزان درآمد؛

– وضعیت خانوادگی؛

– تنها بودن یا داشتن مراقب؛

– میزان توانایی جسمی؛

– وجود یا عدم وجود معلولیت؛

– شدت نیاز به مراقبت؛

– وضعیت مسکن؛

– نیاز به خدمات توانبخشی؛

– و ارزیابی کارشناسی

 

می‌توانند در تعیین نوع حمایت مؤثر باشند.

بنابراین باید میان «خدمات عمومی سالمندی» و «خدمات حمایتی ویژه سالمندان نیازمند یا دارای معلولیت» تفاوت قائل شد.

 

—

نتیجه‌گیری

سازمان بهزیستی کشور یکی از مهم‌ترین نهادهای متولی حمایت از سالمندان در ایران است و خدمات آن طیف گسترده‌ای از پیشگیری، توانبخشی، مراقبت، حمایت مالی، مددکاری اجتماعی، خدمات فرهنگی و اجتماعی و حمایت از سالمندان دارای معلولیت را دربرمی‌گیرد.

رویکرد جدید در حوزه سالمندی، صرفاً نگهداری از سالمندان نیست؛ بلکه بر حفظ استقلال، زندگی در خانواده و جامعه، پیشگیری از ناتوانی، افزایش مشارکت اجتماعی، کاهش تنهایی و ارتقای کیفیت زندگی تأکید دارد.

از سوی دیگر، برای سالمندان دارای معلولیت یا سالمندانی که به مراقبت مستمر نیاز دارند، ظرفیت‌های حمایتی قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت نیز اهمیت ویژه‌ای دارد و برخی کمک‌هزینه‌های مراقبتی و خدماتی به این گروه تسری پیدا می‌کند.

در نهایت، نوع و میزان خدمات قابل دریافت برای هر سالمند باید بر اساس شرایط فردی و خانوادگی، ارزیابی کارشناسی و ضوابط جاری سازمان بهزیستی و اعتبارات سالانه تعیین شود.

 

منابع

– سازمان بهزیستی کشور، دبیرخانه شورای ملی سالمندان و اخبار و گزارش‌های رسمی حوزه سالمندی.

– سازمان بهزیستی کشور، برنامه آگاهسازی پیشگیری از معلولیت‌های دوران سالمندی.

– سازمان بهزیستی کشور، گزارش‌های خدمات توانبخشی و مراقبت در منزل سالمندان.

– سازمان بهزیستی کشور، گزارش‌های مربوط به خدمات فرهنگی و اجتماعی سالمندان.

– قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، به‌ویژه مقررات مربوط به حمایت‌های مراقبتی از سالمندان دارای معلولیت.

 

 

جهت بازگشت اینجا کلیک کنید