طرح توانمند سازی سالمندان

مقدمه:

سالمندان در جامعه امروز از گروههای بزرگ اجتماعی به شمار می آیند که طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت بیشترین خدمات بهداشتی، درمانی را به خود اختصاص می دهند.

با افزایش سن، فقدانها افزایش می یابند و باعث عدم سازگاری فرد سالمند با فقدان می گردد که این امر به تدریج خوداتکایی و کیفیت زندگی سالمند را تحت تأثیر قرار می دهد.

تطابق موفقیت آمیز با سالمندی علاوه بر توانایی مشخص برای ادامه و استمرار شیوه های مناسب زندگی در طول حیات به آموزش شیوه زندگی سالم در این دوران توسط متولیان امر نیز بستگی دارد.

مهمترین راهکارها جهت سازگاری با دوران سالمندی و دستیابی به یک زندگی سالم و موفق در این دوران عبارت است از:

۱٫ آموزش عمومی و تخصصی سالمند و خانواده درخصوص نیازها و مسائل دوران سالمندی با بهره گیری از ابزارهای مختلف آموزش

۲٫ ارائه خدمات توانبخشی به سالمندان

۳٫ ارائه خدمات حمایتی به سالمندان

۴٫ ارائه خدمات فرهنگی، هنری و ورزشی به سالمندان

۵٫ ارائه خدمات اوقات فراغت و گردشگری به سالمندان

طرح توانمندسازی سالمندان در شبکه شهری و روستایی به منظور آموزش شیوه زندگی سالم در تمامی ابعاد و سازگاری سالمند با دوران سالمندی و نهایتاً دستیابی سالمند به یک زندگی سالم و موفق تدوین و ارائه گردیده است.

خدمت گیرندگان برنامه توانمندسازی سالمندان در شبکه شهری و روستایی

الف) سالمندان تحت پوشش بهزیستی

ب) سالمندان داوطلب ۶۰ سال به بالا به ویژه ساکن در اطراف مرکز یا مجتمع توانبخشی شهری و روستایی محل اجرای طرح

ج) سالمندان ساکن در مراکز روزانه، شبانه روزی توانبخشی در صورت علاقه

د) سالمندان عضو NGO

نحوه اجرای برنامه طرح توانمندسازی سالمندان در شبکه شهری و روستایی:

– ثبت نام داوطلبان و پر نمودن فرمهای ارزیابی اولیه توسط مددکار یا روانشناس مسئول طرح

– بررسی فرم ها و الویت بندی و نیازسنجی مسایل سالمندان توسط گروه بررسی کننده که شامل حداقل دو نفر از اعضای تیم توانبخشی می باشند.

در صورت نیاز به خدمات تخصصی سالمند به تیم توانبخشی ارجاع داده می شود. سرپرست تیم توانبخشی که بنا به بیشترین مشکل و نیاز یکی از اعضای تیم توانبخشی می باشد مسئول برنامه ریزی براساس الویت ها و ارجاع سالمند به منظور استفاده از خدمات مورد نیاز تخصصی می باشد.

در نهایت در صورتی که استفاده از بعضی از خدمات عمومی که طرح ارائه می دهد برای سالمند ایجاد مشکل نماید مشخص می گردد.

لازم به ذکر است در اجرای این برنامه می توان از پتانسیل های NGOها، مؤسسات خیریه امورسالمندان، مراکز روزانه سالمندان، کلینیک های مشاوره توانبخشی و ستاد CBR (توانبخشی مبتنی برجامعه) نیز بهره گرفت.

 


 

سالمندی یک فرایند زیستی است که تمام موجودات زنده از جمله انسان را در بر میگیرد گذشت عمر را نمی توان متوقف نمود ولی میتوان با بکارگیری روشها و مراقبتهای مناسب از اختلالات و معلولیتهای سالمندی پیشگیری نمود یا به تعویق انداخت تا بتوان از عمر طولانی همراه با سلامت و رفاه بهره مند شد . با افزایش امید به زندگی ، کاهش مرگ و میر و کاهش میزان تولد با افزایش جمعیت سالمندان روبرو هستیم و باید توجه داشته باشبم که بهداشت و سلامت سالمندان ضروری بوده و برای تعیین حجم خدمات نیازمند شناخت وضع موجود هستیم .

امروزه ۵۸۰ میلیون از جمعیت جهان را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دهند که این رقم تا سال ۲۰۲۰ به یک میلیارد خواهد رسید ، به طور اجمالی میتوان گفت ۶۰ درصد این افراد در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند و ۱۶ درصد کشورهای توسعه یافته را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل می‌دهند ایران نیز دور از این ماجرا نخواهد بود شمار سالخوردگان تا سال ۲۰۲۰ به ۱۰ میلیون خواهد رسید و تا سال ۲۰۵۰ به ۲۶ میلیون نفر می رسید که نسبت به کل جمعت به ۲۳ درصد در آن زمان خواهد رسید.

به رغم اینکه اکثر جمعیت سالمند جهان در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند اما آمادگی لازم در این کشورها برای رویارویی با پدیده ی سالمندیو پیامدهای اجتماعی اقتصاد ی و بهداشتی آن فراهم نشده است .

شاید در بسیاری از جوامع سالمندان را افرادی ناتوان و حتی سربار بدانند در صورتیکه سالمندی دارای ویژگی های بالقوه ای است که میتوانند در قالب کمکهای فراوان به خانواده و جامعه و به شکل ” سالمندی سالم و فعال ” که شعار سازمان بهداشت جهانی است جلوه‌گر شود .برای رسیدن به سالمندی سالم و فعال باید به تمام ابعاد بهداشت جسمی و روحی ، اجتماعی ، اقتصادی و معنوی توجه داشت و ز آنجا که بسیاری از بیماریها و مشکلات دوران سالمندی ناش ی از شیوه‌ی زندگی نسالم است باید پایه و اساس سلامت در این ابعاد را با بکارگیری شیوه ی صحیح و ارتقاء کیفیت زندگی از ابتداایی مراحل حیات پی ریزی نموده و به موازات آن با ایجاد زمینه هایمناسب مشارکت سالمندان در خانواده و جامعه و همچنین فراهم ساختن فضای مناسب حمایتی در کلیه جنبه های اقتصادی ، اجتماعی و بهداشتی در جهت نیل به سالمندی سالم و زندگی موفق گام بردارند . تعاریف :

سالمند : به شخصی اطلاق میشود که با پیشرفت سن تغییرات ساختاری در در سلول هایش پیدا می شود وکاهش پیش رونده در اعمال بدنی او بوجود میاید .
سالمندی : حاصل تعامل یچده ی ژنتیکی ،متابولیک ، هورمونی ایمن شناسی و ساختمانی است که بر سلول و بافتی بدن موثر و اقع شده و باعث پیری سلول ها می شود .
خانواده : اکثر افراد کشور را در برمیگرد و به اینگونه خانواده ها به دو خانواده معمیلی ساکن و معمولی غیر ساکن تقسیم می شوند .
جمعیت شاغل از لحاظ اقتصادی : کلیه ی اعضای ۱۰ ساله و بیشتر که در ۷ روز گذشته قبل سرشماری شاغل یا جویای کار بوده اند.
توانمندسازی سالمندان : فرایندی است که طی آن سطح آگاهی‌های سالمندان نسبت به وقایع بیرونی افزایش یافته و آنها را با توانمندی‌های درونی خود واقف می‌دانند و طی این فرایندها هنجارها وا رزش‌هایی احیا و خلق می‌نمایند که بر رفاه و عدالت اجتماعی در سطوح فردی ،خانوادگی ، اجتماعی و سیاسی زندگی سالمندان تاثیر دارد .
مجتمع خدمات توانبخشی : واحد اجرایی که دو یا چند نفر از فعالیت های برنامه‌ها حمایت نموده و به افراد معلول و سالمند خدمات توانبخشی ارائه می‌کنند . وضعیت سالمندان کشور :

کاهش نرخ مرگ و میر از یک سو و افزایش امید به زندگی از سوی دیگر باعث شده استکه از چند دهه پیش به این طرف ساختار سنی جمعیت جهان دگرگ.ن شود و به دنبال نسبت جمعیت سالخورده به کل جمعیت به سرعت افزایش یابد .
در ایران ارقام و آمار موجود نشان می‌دهد که طی نیم قرن اخیر جمعیت بیش از سه برابر شده است ولی رشد از ۳٫۹ به ۱٫۲ کاهش یافته است نسبت سالمندان از ۵٫۲۵ درصد به ۶٫۸۴ افزایش یافته است . *تعداد و نسبت سالمندان ۶۰ ساله و بیشتر طی سال‌های ۱۳۵۵ ، ۱۳۸۵

 

شرح

۱۳۵۵ ۱۳۸۵
تعداد درصد تعداد درصد
جمعیت ۳۳۷۰۸۷۴۴ ۱۰۰ ۷۲۳۶۵۴۷۵ ۱۰۰
سالمند ۶۰ ساله و بالاتر ۱۷۷۰۴۱۶ ۵٫۲۵ ۴۷۹۹۵۴۷۸ ۶٫۶۴

*جدول مقایسه ای جمعیت سالمندی ایران با جمعیت سالمندی سایر کشورها به هزار نفر

 

کشور

۱۹۹۰ ۲۰۱۰
جمعیت کل کشور نسبت جمعیت سالمندی به جمعیت کل کشور جمعیت کل کشور نسبت جمعیت سالمندی به جمعیت کل کشور
استرالیا ۱۷۰۷۱ ۱۱٫۲درصد ۲۱۱۵۱ ۱۳٫۴ درصد
چین ۱۱۳۳۶۸۳ ۵٫۸درصد ۱۴۲۰۳۱۲ ۸٫۳ درصد
ژاپن ۱۲۳۵۶۷ ۱۱٫۸ درصد ۱۳۰۴۸۰ ۲۱٫۳ درصد
پاکستان ۱۱۴۸۴۲ ۴درصد ۱۹۵۱۰۹ ۳٫۸ درصد
ترکیه ۵۷۱۳۰ ۴٫۷ درصد ۱۹۵۱۰۹ ۳٫۷ درصد
ایران ۶۲۷۴۵ ۵٫۹ درصد ۷۳۶۲۵ ۵٫۷ درصد

در خاتمه بررسی وضعیت سالمندان ایران بر اساس آمارها و پژوهش‌ها‌ :
جمعیتمردان ۶۰ ساله و بیشتر با سواد سه برابر زنان سالمند باسواد است .
۹۰ درصد سالمنادن مرد دارای همسر و در مقابل ۵۱ درصد زنان سالمند دارای همسر هستند .
۱۴٫۵ سالمندان به تنهایی زندگی می‌کنند .
۷۰ درصد سالمندان فاقد هر نوع پوشش حمایتی هستند .
نرخ افزایش ضریب سالمندی در سال‌های ۶۵ و ۷۵ :

 

محل سکونت

ضریب سالمندی زنان ضریب سالمندی مردان ضریب سالمندی کل
۶۵ ۷۵ ۶۵ ۷۵ ۶۵ ۷۵
شهری ۷٫۲۹ ۱۰٫۵۶ ۶٫۵۲ ۱۰٫۷۰ ۶٫۹ ۶٫۶۸
روستایی ۶٫۰۵ ۱۰٫۳ ۶٫۸۴ ۱۲٫۴۲ ۶٫۴۵ ۱۱٫۳۸
غیر ساکن ۴٫۸۱ ۵٫۸۵ ۶٫۶۴ ۱۰٫۲۷ ۵٫۷۳ ۸٫۰۷
کل ۶٫۶۸ ۱۰٫۴۴ ۶٫۷ ۱۱٫۴۱ ۶٫۶۸ ۱۰٫۹۳

وضعیت سلامت سالمندان :

با افزایش سن تغییرات بصورت فیزیولوژیک در دستگاه‌های بدن بوجود می‌آید که اگر برنامه‌ریزی و‌‌ آمادگی توسط افراد سالمند و خانواده‌ و جامعه برای رویارویی با آنها بعمل نیاید سلامت سالمند مورد تهدید قرار خواهد گرفت برای روشن شدن این موضوع به تغییرات عمده اشاره می‌گردد.
پس از سن ۳۰ سالگی به ازائ هر سال عمر افراد یک درصد از عملکرد دستگاه‌ها کاسته می‌شود و تغییرات ذیل در دستگاه‌ها بعمل می‌آید :
الف : تغییرات در عملکرد قلب و عروق ، کاهش در اندازه‌ی قلب ، ضربان قلب و اندازه‌ی برون ده قلب
ب : تغییرات در عملکرد دستگاه گوارش :
۱- کاهش در ترشحات بزاق و اسید معده و آنزیم‌های هضم کننده‌ی غذا
۲- کاهشی ۴۰ درصدی جریان خون کبد و فعالیت متابولیزه کردن مواد در آن
۳- کاهش در حرکات مری ، معده و روده‌ها
ج :کاهش در عملکرد کلیه‌ها : کاهش ۵۰ درصدی در فیلتراسیون گلومرولی کلیه
د : تغییرات در عملکرد دستگاه تنفس : کاهش تبادلات گازی ، ظرفیت حیاتی و ذخیره‌ی اکسیژن آلوکل‌های ریه
ه : تغییرات در عملکرد چشم ها و گوش‌ها : کاهش در بینایی و شنوایی
و : تغییرات در ترکیبات شیمیایی بدن :
۱- کاهش ۲۰ درصدی متابولیسم بدن
۲- کاهش کلسیم خون
۳- افزایش کلستول و چربی‌های خون
۴- افزایش قند خون
۵ –افزایش اسید اوریک خون
۶- کاهش ویتامینهای بدن جدول اختلالات و بیماری شایع دوران سالمندی

ردیف نوع اختلال و بیماری درصد مرد سالمند درصد زن سالمند
۱ اختلال حرکتی ۵۴ ۵۴
۲ بیماری قلبی ۱۷ ۲۵
۳ فشار خون بالا ۴۲ ۴۶
۴ اختلالات بینایی ۵۴ ۹
۵ اختلالات شنوایی ۲۸ ۲۲
۶ اختلالات کلیوی ۳۰ ۳۰
۷ بیماری های ریوی ۱۱ ۱۰
۸ معلولیت ۳۱ ۳۱

تذکر : ۷۵ درصد بیماران دارای نارسایی قلبی و ۳۵ درصد بیماران دارای اختلالات دریچه‌ای قلب را سالمندان تشکیل می‌دهند .
مشکلات عمده سالمندان کشور

 

ردیف

 

عنوان مشکل

درصد جمعیت مردان درصد جمعیت زنان  

درصد کل

شهری روستایی شهری روستایی
۱ روستایی ۶۴ ۶۴ ۷۵ ۶۶ ۶۲
۲ نیاز به خدمات بهداشت و درمان ۶۰ ۴۳ ۶۲ ۷۴ ۵۹
۳ نیاز به مسکن ۱۶ ۱۲ ۲۴ ۱۷ ۱۷
۴ ایاب و ذهاب ۳۶ ۳۶ ۲۹ ۳۲ ۳۱
۵ حل تضادهای خانواده ۸ ۸ ۱۰ ۹ ۸
۶ تنهایی ۱۳ ۱۳ ۱۹ ۲۱ ۱۶
۷ مشکل پذیرش اجتماعی ۷ ۷ ۱۱ ۸ ۷

در راستای برنامه‌ی توسعه‌ی چهارم و پنجم : ۱- فراهم ساختن امکان تداوم حضور سالمند در جامعه
۲- تاکید بر حفظ موقعیت و جایگاه سالمندان در خانواده
۳- تامین حداقل نیازهای سالمندان نیازمند کشور
۴- تاکید بر حفظ احترام ، شان و حرمت سالمند
۵ – فراهم ساختن امکان مشارکت مردم ،انجمن ها و موسسات غیر دولتی
توانمند سازی سالمندان در شبکه‌ی بهزیستی شهری :

توانمندسازی به هر گونهبرنامه یا فعالیتی که در جهت ارتقائ عزت نفس و سلامت روانی و جسمانی سالمندان کشور باشد که کلیه فعالیت‌های آموزشی ، بهداشتی ، درمانی ، توانبخشی و رفاهی را که نتایج مثبتی در ارتقائ سالمندان و الحاق آن‌ها به جامعه دارد شامل می‌شود و این امر رضایت سالمند از زندگی را به دنبال دارد . برنامه‌ها ، محورهای توانمند سازی سالمندان در شبکه‌ی بهزیستی شهری :

الف : آموزش شیوه‌ی زندگی سالم به سالمندان :
سالمندان در جامعه امروز از گروه‌های بزرگ اجتماعی به شمار می‌آیندکه طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی بیشترین خدمات بهداشتی و درمانی را به خود اختصاص می‌دهند با افزایش سن فقدانها افزایش میابد و باعث عدم سازگاری فرد سالمند با فقدان‌ها می‌شود که این امر خود به تدریج خوداتکای و کیفیت زندگی سالمند را تحت تاثیر قرار خواهد داد . تطابق موفقیت آمیز با سالمندان علاوه بر توانای مشخص برای ادامه و استمرار و شیوه‌های مناسب زندگی در طول حیات به آموزش زندگی سالم در این دوران توسط متولیان امر نیز بستگی دارد . راهکاره‌ها جهت سازگاری با دوران سالمندی و دستیابی به یک زندگی سالم و موفق در این دوران عبارت است از :
۱- تشویق و ترغیب در انجام عبادات و ایجاد رابطه با خدا در غم و فقدان‌ها و غلبه بر استرس ها
۲- آموزش حرفه جدید یا اشتغال‌های مناسب با توانایی به منظور سرگرمی و سازگاری سالمندان
۳- آموزش شیوه‌ی تغذیه مناسب و سالم با توجه به شرایط جسمی سالمند
۴- تشویق و ترغیب به ورزش و فراهم آوردن امکانات جهت این امر بویژه به صورت گروهی
۵- آموزش تقویت حافظه
۶- تشویق و ترغیب در کنار خانواده بودن و ملاقات دوستان و اقوام به صورت مکرر.
۷- آموزش در خصوص ساعات خواب و استراحت مورد نیاز این دوران
۸- آموزش مراجعه به موقع به پزشک و ادامه سیر درمان و عدم استفاده خودسرانه دارو تا بهبودی
۹- ارائه خدمات مشاوره‌ای و پرستاری ویژه‌ی سالمندان
۱۰- تشویق و ترغیب سالمندان به عضویت در انجمن‌های امور سالمندان به منظور استمرار ارتباط آنان با حامعه
۱۱- آموزش مناسب سازی محیط به منظور تردد راحت سالمند و دسترسی آسان به وسایل
ب : ارائه خدمات توانبخشی به سالمندان

– ویزیت و معاینه‌ی سالمندان و ارجاع به بخش‌های تخصی به منظور استفاده از خدمات تخصصی
– ارائه خدمات تخصصی توانبخشی ( فیزیوتراپ ، گفتار درمانی ، رادیو متری‌، مددکاری اجتماعی و …)
– ارائه وسایل کمک توانبخشی مورد نیاز سالمندان و آموزش استفاده صحیح از آن
ج : ارائه خدمات حمایتی به سالمندان : – ارائه خدمات بیمه‌ای به سالمندان نیازمند بدون پوشش بیمه‌ای
– اعطای وام خود اشتغالی به سالمندان توانای کار
– ارائه کمک‌های جانبی به سالمندان نیازمند د : ارائه خدمات ورزشی ، فرهنگی و هنری به سالمندان :

– برگزاری کلاس‌های ورزشی مفرح که استقلال و توانمندی سالمندان را افزایش می‌دهد
– برگزاری کلاس‌های آموزشی به منظور ارتقائ آگاهی‌های بهداشتی ، روانی و قدرت حل مشکلات سازگاری با محیط
– برگزاری برنامه‌هی هنری بخصوص در ایام ویژه و اعیاد
– برگزاری کلاس‌های آموزش فرهنگی شامل : صنایع دستی ، قران آموزی و…. ه : ارائه خدمات اوقات فراغت و گردشگری به سالمندان

– فراهم آوردن امکانات جهت گذراندن اوقات فراغت سالمندان درون شهری و برون شهری
– هماهنگی با ارگان‌ها و سازمان‌های ذیربط رای کسب امکانات دولتی جهت پر کردن اوقات فراغت سالمندان مانند‌ : سینما ، استخر ، تئاتر ، موزه ….. اعضای اجرای برنامه‌های توانمند سازی سالمندان :

ا – رئیس مجتمع توانبخشی محل اجرا به عنوان مدیر
۲- یک کارشناس مددکار به عنوان کارشناس مسئول اجرا ی طرح
۳- کارشناسان متخصص توانبخشی : پزشک ، فیزیوتراپ ، کاردرمان ، گفتار درمان و …به منظور بررسی نیازهای تخصصی سالمند
نظارت و پایش :

کارشناس مسئول اجرای طرح در مجتمع توانبخشی ( مددکار یا روانشناس ) موظف است هر ماه گزارشی از عملکرد و پیشرفت طرح ارائه دهد .


منابع:

– Statistical center of Iran, Detailed results of the General Census of Population and Housing. 2011.
جغتایی م، اسدی م. وضعیت موجود سالمندان و ضرورت توجه به آنان.فصلنامه علمی پژوهشی حکیم ۱۳۸۸٫
دلاور ب، بررسی وضعیت سلامت سالمندان کشور. مجموعه مقالات سالمندی .۱۳۸۷