دکتر امیرولی عضدزاده

بهزیستی در آغاز میانسالگی و لزوم بازنگری در سیستم ارائه خدمات ویژ ه سالمندی

از نگاه جمعیت‌شناسی سالمندی و سالخوردگی جمعیت امری بدیهی و کاملا طبیعی است که از رهگذار انتقال جمعیتی بروز می یابد و وقوع این پدیده در جهان و بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران در سالیان آتی حتمی است.

از نگاه جمعیت‌شناسی سالمندی و سالخوردگی جمعیت امری بدیهی و کاملا طبیعی است که از رهگذار انتقال جمعیتی بروز می یابد و وقوع این پدیده در جهان و بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران در سالیان آتی حتمی است.

در ایران متولدان دهه‌ ۱۳۶۰ که اکنون به میانسالگی رسیده یا در شرف آن اند در دو سه دهه آینده به تدریج وارد گروه‌های سنی ۶۰ سال و بیشتر شده و در زمره سالمندان این سرزمین قرار خواهند گرفت که با توجه به آمار بالا و سهم در خور توجه این نسل در ساختار جمعیتی کشورمان، در یکی دو دهه آینده تغییرات چشمگیری را در هرم سنی جمعیت رقم خواهند زد و در نتیجه پدیده‌ در شرف وقوع و پیشرونده سالمندی و سالخوردگی جمعیت در ایران بسیار حیاتی و شایان توجه می باشد.

اصل بیست و نهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که اذعان می دارد که: ” برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، از کارافتادگی، بی سرپرستی، در راه ماندگی، حوادث و سوانح و نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبت های پزشکی به صورت بیمه و غیره حقی است همگانی و دولت مکلّف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردم ، خدمات و حمایت های مالی فوق را برای یک یک افراد کشور تأمین کند.” پس بر دولتمردان و به طور ویژه بر سازمان بهزیستی که خود همراه و همگام با این نسل پای در میانسالگی گذارده فرض است تا با نگاهی همه جانبه و چند وجهی و با مروری تیزبینانه بر اقدامات پیشین و شناسایی نقاط ضعف و قوت آنها برنامه‌ها و سیاست‌های یکپارچه و کارآمدی را در مواجهه با این پدیده‌ی جمعیت شناختی تدوین و به مرحله اجرا بگذارند، بدیهی است که در این مسیر همگرایی، وحدت رویه و اقدام مشترک همه نهادهای دخیل همچون وزارت بهداشت و درمان، سازمان تامین اجتماعی، تامین اجتماعی نیروهای مسلح، سازمان های بازنشستگی کشوری و لشکری، سازمان بیمه سلامت، وزارتخانه های صمت، تکاور و آموزش و پرورش، شهرداری ها، نهادهای حمایتی همچون کمیته امداد حضرت امام(ره) و سایر دستگاه های مرتبط با محوریت بهزیستی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و بدون تردید در این راستا بازنگری و زمینه سازی برای اجرایی شدن سند ملی سلامت سالمندان به عنوان چراغ راه، الگو و چارچوب ارائه خدمات به سالمندان در رتبه نخست اهمیت قرار دارد.

برای دستیابی به این هدف سترگ وزارت بهداشت و درمان در کنار سازمان بهزیستی نقش پررنگی داشته و بنابر وظیفه ذاتی و سازمانی خود بایستی گسترش بیش از پیش مراقبت های ادغام یافته سالمندی مبتنی بر تفاوت های فیزیکی و ساختاری زنان و مردان سالمند با تاکید ویژه بر مهم ترین بیماری ها و مشکلات این رده سنی و نیز تربیت و آموزش نیروهای متخصص پزشکی، پرستاری و توانبخشی متخصص در گرایش های مرتبط با سالمندان به منظور پیشگیری از بیماری‌ها و اختلالات جسمی و روانی دوره سالمندی و تشخیص زودرس و  به موقع بیماری‌ها و اختلالات جسمی و روانی سالمندان را در زمره اهداف میان و بلند مدت خود قرار دهد، ایجاد و راه اندازی بخش های ویژه و تخصصی مراقبت حاد و دراز مدت سالمندان و برگزاری جلسات آموزشی، کارگاه ها و همایش های علمی به منظور توانمند سازی کارکنان بهداشتی کشور و تهیه محتوای آموزشی در زمینه خودمراقبتی سالمندان و افزایش آگاهی آحاد جامعه و نیز توسعه  برنامه های آموزش شیوه زندگی سالم در دوران سالمندی از دیگر مواردی است که این وزارتخانه بایستی در دستور کار خود قرار دهد.

از آنجا که با توجه به تغییر ساختار سنی جمعیت و سالمند شدن سریع و روزافزون کشور و  نیز تغییر شکل خانواده ها از شکل گسترده به خانواده های هسته ای سالمندان در معرض تنهایی، انزوا، محدودیت در روابط بین فردی و طرد اجتماعی هستند سازمان بهزیستی  بایستی با الگوبرداری از کشورهای پیشرو در ارائه خدمات به سالمندان تنوع در نوع و شیوه ارائه خدمات به این قشر را در دستور کار خود قرار داده و بسته به درجه استقلال یا وابستگی سالمندان خدمات متناسب و متنوعی را به آنان ارائه دهد، برای مثال گسترش مراکز مراقبت روزانه، به عنوان مراکزی با رویکرد اجتماع محور و البته متمرکز بر خانواده راه حل مناسبی برای کمک به سالمندان با هدف پیشگیری از انزوا و طرد اجتماعی آنان است، همچنین در راستای بالابردن سطح سلامت اجتماعی در خانواده و نیز ارائه خدمات توانبخشی در راستای برخورداری از سلامت در دوران سالمندی و حضور فعال و بازپیوند سالمندان به اجتماع، گسترش و توسعه “مراکز توانبخشی روزانه سالمندان” بایستی از جمله مهم ترین برنامه های آتی سازمان بهزیستی کشور باشد، گسترش خدمات مراقبتهای مبتنی بر جامعه و در منزل با رویکرد ارائه خدمات، مراقبت وحمایتهای لازم به سالمندان دارای وضعیت شکننده سلامتی و ناتوان و معلول  ساکن در منازل و مراقبت کنندگان شامل خدمات نظافتی و تهیه غذا، مراقبتهای فردی،خدمات تغذیه ای، خدمات مربوط به تعمیر خانه، مراقبتهای روزانه و فرجه ای، اطلاع رسانی، خدمات مراقبت تلفنی، خدمات مشاوره ای و حمایتی و توانمندسازی مراقبان و خانواده های سالمندان به عنوان سربازان خط مقدم ارائه خدمت به سالمندان با هدف پیشگیری از فرسودگی جسمی و روانی این گروه، توسعه مراکز چندمنظوره سالمندان و توسعه خدمات مراقبت و درمان در منزل همراه با توجه ویژه و مبنایی بر نیاز های مشترک سالمندان از قبیل: نیازهای اقتصادی- رفاهی( مسکن مناسب،  امکان تردد آسان و ایمن، اشتغال و…) و نیازهای اجتماعی، فرهنگی و عاطفی از جمله مهم ترین مواردی است که در سطح کلان نیازمند توجه و پیگیری می باشد.

نیز با توجه به شیوع و بروز بیماری های نوپدیدی چون کووید ۱۹ طراحی نظام مراقبت از راه دور و خدمات مبتنی بر جامعه در بستر فناوری اطلاعات برای سالمندان آسیب‌پذیر از جمله راهکارهای دسترسی و مراقبت از سالمندان در بحران هایی اینچنینی می باشد که باید مورد توجه بیشتر قرار گیرد.

ناگفته پیداست که بر اساس اصل اساسی اولویت پیشگیری بر درمان، برنامه ریزی مناسب برای اصلاح سبک زندگی و آموزش شیوه زندگی سالم از اوان کودکی و در تمامی دوران پیش از سالمندی راهکاری خردمندانه، علمی و مقرون به صرفه است که سالمندی سالم را برای این نسل به ارمغان آورده و زمینه حضور فعال سالمندان در جامعه را تا سال های زیادی پس از ورود به این دوران فراهم نموده و در نتیجه از افزایش بار بیماری و تعداد دفعات بستری شدن و هزینه های گزاف تحمیلی درمان و نگهداری سالمندان بر بودجه عمومی به طرز شگفت آوری پیشگیری می نماید.

در پایان باید یادآوری نمود که خوشبختانه بر اساس محتوای بند ۷ سیاست های جمعیتی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری “فرهنگ سازی برای احترام و تکریم سالمندان و ایجاد شرایط لازم برای تامین سلامت و نگهداری آنان در خانواده و پیش‌بینی ساز و کار لازم برای بهره‌مندی از تجارب و توانمندی‌های سالمندان در عرصه‌های مناسب” و نیز  به استناد بند ۱۵ سیاست های کلی خانواده ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری” اتخاذ روش های حمایتی و تشویقی مناسب برای تکریم سالمندان در خانواده و تقویت مراقبت های جسمی و روحی و عاطفی از آنان” بر مسئولیت خطیر دولت در حوزه های مرتبط با امور سالمندان تاکید شده و حال این مسئولیت بزرگ بر دوش سازمان بهزیستی به عنوان نماینده دولت در این حوزه و نیز سایر دستگاه ها و نهادهای تاثیرگذار است تا با همگرایی بیشتر و پرهیز از موازی کاری به اصلاح و تقویت برنامه های پیشین همت گماشته و تحولی بنیادین را در این حوزه رقم زنند.

  دکتر امیرولی عضدزاده                                                                                                           

 کارشناس امور سالمندان

منبع: دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور