مقاله پژوهشی و علمی

کردستان/ تأملی بر پدیده اضطراب مرگ در سالمندان: ویژگی‌ها و راه‌کارها

هدف از این مطالعه، تأملی بر پدیده اضطراب مرگ و پیشنهاد راه‌کارهایی جهت کاهش آن بوده است. در این مطالعه که به‌صورت مروری انجام گرفته است دو سؤال اساسی مطرح و مورد بررسی قرار گرفت.

هدف از این مطالعه، تأملی بر پدیده اضطراب مرگ و پیشنهاد راه‌کارهایی جهت کاهش آن بوده است. در این مطالعه که به‌صورت مروری انجام گرفته است دو سؤال اساسی مطرح و مورد بررسی قرار گرفت.

اول این‌که ویژگی‌های دوره‌ سالمندی با تأکید بر پدیده‌ اضطراب مرگ کدامند؟ دوم اینکه راه‌کارهای کاهش اضطراب مرگ در سالمندان کدامند؟ مرور ادبیات موضوع نشان داد که برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های دوره سالمندی عبارتند از کاهش توانایی برقراری ارتباط اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس، مشکلات عاطفی، افسردگی و انواع اضطراب که به‌نوبه خود می‌توانند زمینه‌ساز افزایش اضطراب مرگ شوند. بر این اساس راه‌کارهایی جهت بهبود زندگی سالمندان و کاهش اضطراب مرگ در آن‌ها مورد بحث قرار گرفت که از جمله آن‌ها می‌توان به راه‌کارهایی همچون توجه بیشتر به معنویات در زندگی؛ القای حس مفید بودن سالمندان؛ گوش دادن فعال به سالمندان؛ مشارکت دادن سالمندان در تصمیمات خانواده؛ و حفظ ارتباط سالمندان با اجتماع اشاره نمود.

کلیدواژه‌ها: سالمند، اضطراب مرگ، خانواده

اقای ابراهیمی مسیول مرکز سالمندان روزانه ئارا

مقدمه

زندگی انسان، هر بار فردی یا افرادی را به انتهای راه نزدیک می‌کند. لحظات آخر زندگی، پیری یا سالمندی است که در خود هزاران راز نهفته دارد (کشفی، ۱۳۹۳). مرور مطالعات پشینین نشان می‌دهد از میان دوره‌های مختلف زندگی اعم از کودکی، نوجوانی، جوانی، میانسالی و سالمندی، کمترین توجه به دوره سالمندی معطوف بوده است و گویی این دوره به مثابه سازه مفقوده‌ای به دست فراموشی سپرده شده و مورد بی‌مهری قرار گرفته است. این در حالی است که همه ما آدمیان دیر یا زود این دوره را تجربه خواهیم کرد و یا با پیر شدن عزیزان بزرگتر از خودمان مواجه خواهیم شد.

از تغییرات ایجاد شده در دوره سالمندی می‌توان به کاهش توانایی‌های فیزیکی، تغییر پاسخ بدن به داروها، تجربه وقایع مهم زندگی همچون بازنشستگی، اقامت در خانه‌های سالمندان، کاهش درآمد و کم شدن موقعیت‌هایی برای برقراری ارتباط‌های اجتماعی اشاره نمود که باعث ایجاد احساس تنهایی در سالمند می‌شود (نوحی، کریمی و ایرانمنش، ۱۳۹۲). همچنین علاوه بر سیر نزولی فرایندهای زیست‌شناختی و افزایش کمی و کیفی استرس‌‌های دوران سالمندی، مواجهه با مرگ اجتناب‌ناپذیر بوده و اضطراب همراه با آن نیز در ایجاد اختلالات روانی این دوره نقش مهمی دارند (قربانعلی پور و اسماعیلی،۱۳۹۱). به‌هر حال، همه به نوعی در مورد مرگ دچار اضطراب هستند ولی هرکس بنابر عوامل معینی درجات مختلفی از اضطراب مرگ را تجربه می‌کند (مدناوات و کاکهاوا[۱]، ۲۰۰۷). عبدالخالق و توماس-سابادو[۲] (۲۰۰۵) اضطراب مرگ را  به عنوان ترس از مردن خود و دیگران تعریف می‌کنند. به بیان دیگر اضطراب مرگ شامل پیش‌بینی مرگ و ترس از فرآیند مرگ است (پیزنسکی[۳] و همکاران، ۲۰۰۴؛ به نقل از محمدزاده، جعفری و حاجلو، ۱۳۹۴).

اضطراب مرگ در بسیاری از آدم‌ها آشکار و قابل تشخیص است، هرچند دلتنگ‌کننده باشد. در برخی دیگر ظریف، نهفته و پشت علایم بیماری‌های دیگر پنهان است و فقط با تحقیق و حتی کاوش می‌توان بدان پی برد (یالوم، ۱۳۸۸). بسیاری اضطراب مرگ را با ترس از مصیبت، رهاشدن و نابودی درمی‌آمیزند. گروهی از عظمت ابدیت و از اینکه تا ابدالاباد از صفحه گیتی محو می‌شوند به خود می‌لرزند؛ دسته‌ای نمی‌توانند حالت نبودن را دریابند و می‌پرسند وقتی مردند به کجا می‌روند؛ عده‌ای توجهشان به هراس ناپدیدشدن شخص خود از جهان جلب می‌شود و دسته‌ای دیگر با مبحث اجتناب‌ناپذیری مرگ درگیر می‌شوند. بعضی‌ها ترس خود را به نتیجه‌ای تحمل‌ناپذیر می‌کشانند: می‌گویند نه دنیایشان به جا می‌ماند و نه خاطره‌ای از آن، خیابانشان، دنیای اجتماع خانوادگی‌شان، پدر و مادر، فرزندان، خانه ویلایی، مدرسه، جاهایی که در آن چادر می‌زدند- همه یکجا با مرگشان محو خواهد شد. هیچ چیز باثبات نیست، هیچ چیز دوام ندارد (یالوم، ۱۳۸۸).

به‌هر حال آن‌چه مسلم است اینکه بخش مهمی از جمعیت هر جامعه را سالمندان تشکیل می‌دهند و لذا تجربه اضطراب مرگ در این افراد ممکن است آسیب‌های روانی بسیاری را متوجه سالمندان نموده، کارکردهای زندگی آن‌ها را تحت تأثیر منفی قرار داهد. بنابراین ضرورت توجه به پدیده اضطراب مرگ و راه‌کارهای کاهش آن به‌خوبی احساس می‌شود. با این رویکرد، هدف از نوشتار حاضر، تبیین ویژگی‌های دوره سالمندی با تأکید بر اضطراب مرگ و راه‌کارهای کاهش این اختلال بوده است. بر این اساس دو سؤال اصلی در نوشتار حاضر عبارت بودند از:

سؤال اول) ویژگی‌های دوره‌ سالمندی با تأکید بر پدیده‌ اضطراب مرگ کدامند؟

سؤال دوم) راه‌کارهای کاهش اضطراب مرگ در سالمندان کدامند؟

 

مبانی نظری :

اضطراب[۴] حالتی روانشناختی و فیزیولوژیک است که اجزایی شناختی، بدنی، هیجانی و رفتاری دارد (بوچر، مینکا، هولی[۵]، ۲۰۱۰). این اجزاء به هنگام ترکیب شدن با هم، احساسی ناخوشایند ایجاد می‌نمایند که به شکل قالبی با ناراحتی، بیم، ترس یا نگرانی همراه است (اهمن[۶]، ۲۰۰۰). در واقع، اضطراب بیان کننده هیجانات، نگرانی‌ها، دلواپسی‌ها و ترس حاصل از نگرانی درباره اتفاقات غیرقابل پیش‌بینی در آینده هستند. هیجاناتی که علاوه بر نشانه‌های ذهنی خطر و اضطراب، تغییرات بدنی از جمله افزایش ضربان قلب، تنفس، تعریق، لرز و خستگی مفرط نیز در آن‌ها مشهود است (یورسکی[۷]، ۲۰۰۲).

به طور معمول افراد حداقل از چند نوع اضطراب از جمله اضطراب‌ جدایی، اضطراب ‌اجتماعی، وسواس-ناخودداری آگاهی دارند (بکر[۸]، ۱۹۷۳). اما اضطرابی که به ویژه از منظر دو روی‌آورد تحلیلگری و روی‌آورد وجودی با اهمیت و البته به آسانی و درستی قابل ادراک نیست و حتی در اغلب موارد، افراد از شدت و عمق نفوذ آن در ساختار روانی نمی‌توانند آگاهی داشته باشند، اضطراب مرگ[۹] است (پیزینسکی، گرینبرگ، سولومون[۱۰]، ۱۹۹۹). در قالب این دو روی‌آورد، اضطراب مرگ زیربنایی‌ترین اضطراب نوع انسان محسوب می‌شود (فریچ و همکاران[۱۱]، ۲۰۱۰، آرنت و همکاران[۱۲]، ۲۰۰۵).

اضطراب مرگ مسئله شایع دوران سالمندی است؛ چراکه این دوره مملو از احساس کمبودها و ناتوانی‌هاست. به عبارتی سالمندان به علت کاهش اعتماد به نفس، نقصان فعالیت و تحرک، از دست دادن دوستان و نزدیکان، کاهش استقلال مادی و جسمانی و ابتلا به بیماری‌های مزمن، در معرض افسردگی و اضطراب بیشتری قرار دارند (چاپ[۱۳]، ۲۰۰۱). مطالعات نشان می‌دهد هنگامی که آگاهی از مرگ و اضطراب وابسته به آن افزایش می‌یابد افراد با مکانیزم‌های دفاعی به این پدیده پاسخ می‌دهند (پیزنسکی[۱۴] و همکاران، ۲۰۰۴؛ به نقل از محمدزاده، جعفری و حاجلو، ۱۳۹۴). به‌هر حال داشتن کمی اضطراب درباره مرگ طبیعی است، اما چنان‌چه این اضطراب خیلی شدید باشد سازگاری کارآمد را تضعیف می‌کند (برک[۱۵]، ۲۰۰۱؛ ترجمه سیدمحمدی، ۱۳۸۷).

از نظر یالوم مرگ اندیشی به معنای ساده یعنی اینکه زندگی هر انسانی محدود است و ما نیز تفاوتی با بقیه نداریم (مینتون[۱۶]، ۲۰۰۱). این محدودیت سبب ترس می‌شود. ترس از مرگ همواره وجود داشته است، اما دنیای مدرن و تضعیف اعتقادات مذهبی انسان‌ها، به آن نمود بیشتری داده تا آنجا که می‌توان گفت به یک معنا انسان مدرن همواره درحال گریز از مرگ است. ترس از مرگ به سه شیوه ظاهر می‌شود:

۱- در بعضی افراد غیرمستقیم بروز می‌کند مثل بی‌قراری یا استرسی که فرد در کنار زندگی عادی کنترلش می‌کند.

۲- در بعضی افراد اگرچه غیرمستقیم بروز می‌کند، اما زندگی فرد را مختل کرده است و بیماری روحی  ایجاد می‌کند.

۳- در بعضی افراد سبب ایجاد نگرشی آگاهانه و اگزیستانسیالیستی درباره مرگ (مرگ آگاهی) می‌شود (یالوم، ۱۳۹۰).

باید توجه داشت که اضطراب مرگ مفهومی چندبعدی است.در همین راستا هالتر و هالتر[۱۷] (۱۹۸۷، به نقل از فرر، والکر و استین[۱۸]، ۲۰۰۷) هشت بعد برای آن در نظر گرفته‌اند:

۱- هراس از فرایند مردن

۲- هراس از مرگ زودهنگام

۳- هراس از مرگ افراد مورد علاقه

۴- هراس بیمارگونه از مرگ

۵- هراس از تباهی

۶- هراس از بدن پس از مرگ

۷- هراس از ناشناخته بودن مرگ

۸- هراس از مرده

جمع بندی و نتیجه‌گیری :

پس از بیان مسأله و مرور مبانی نظری پیرامون پدیده اضطراب مرگ، اکنون تلاش شده است که با جمع‌بندی ادبیات موجود، مهم‌ترین ویژگی‌های دوره سالمندی با تأکید بر اضطراب مرگ و راه‌کارهای کاهش اضطراب مرگ نصریح گردد:

سؤال اول) ویژگی‌های دوره‌ سالمندی با تأکید بر پدیده‌ اضطراب مرگ کدامند؟

یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های دوره سالمندی، شیوع یا افزایش اختلالاتی است که در دوره‌های قبلی زندگی از فراوانی بالایی برخوردار نبوده و نگران کننده محسوب نمی‌شدند اما در دوره سالمندی، این اختلالات بخش مهمی از زندگی سالمندان را تشکیل می‌دهند. به طور کلی اختلالات دوره سالمندی را می‌توان به دو بخش کلی الف) اختلالات و بیماری‌های جسمانی شامل: اختلالات حرکتی، فشار خون بالا، درد مفاصل، پوکی استخوان، کاهش توانایی‌های فیزیکی، عدم یا تغییر پاسخ بدن به انواع دارو، بیماری‌های قلبی،کاهش توانایی‌های فیزیکی، بی‌اختیاری ادرار، بیماری‌های تنفسی، انواع سرطان، و ب) اختلالات روانی شامل: کاهش توانایی برقراری ارتباط اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس، مشکلات عاطفی، افسردگی، فوبیا، آلزایمر، خودکشی، اختلالات دو قطبی، وابستگی‌های دارویی، اسکیزوفرنی، پرخوابی و کم خوابی و انواع اضطراب دسته‌بندی نمود. این ویژگی‌ها از جمله عواملی هستند که در زندگی سالمندان باعث ایجاد احساس تنهایی و پیری و منزوی شدن می‌شود. علاوه بر این اختلالات جسمانی و روانی عوامل دیگری همچون فشارهای روانی ناشی از فوت همسر، بازنشستگی، ورود به مراکز سالمندان و کاهش درآمد، از جمله ویژگی‌های بسیار شایع این دوره هستند که می‌تواند کارکردهای زندگی روزمره سالمندان را تحت تاثیر قرار دهند.

بدیهی است در چنین شرایطی، احساس یأس و تنهایی سالمندان را در بر می‌گیرد و با بالا رفتن سن، موجب تشدید اضطراب مرگ می‌گردد. به‌طوری که در بسیاری از سالمندان، اضطراب مرگ ممکن است نه یک نگرانی طبیعی و گاه‌گاهی بلکه به یک اختلال عمیق و همیشگی تبدیل گردد. اضطرب مرگ همچنین می‌تواند با اختلالات دیگر همبستگی پیدا کرده و سالمند، اضطراب مرگ خود را از طریق رفتارهای دیگری همچون گریه کردن، پرخاشگری، نق زدن، و حتی روی آوردن به دخانیات بروز دهد. به‌هر حال پدیده اضطراب مرگ و ویژگی‌ها و رفتارهای مرتبط با آن می‌توانند بسیار گسترده باشند و آن‌چه ارائه شد، احتمالاً تنها بخشی از ویژگی‌های دوره سالمندی با تأکید بر اضطراب مرگ می‌باشد.

سؤال دوم) راه‌کارهای کاهش اضطراب مرگ در سالمندان کدامند؟

با تأمل در ادبیات نظری و با بهره‌گیری از دستاوردهای رواشناسی سالمندی، می‌توان راه‌کارهایی را جهت بهبود زندگی سالمندانو به‌طور ویژه کاهش اضطراب مرگ در آن‌ها پیشنهاد داد. در ادامه، این راه‌کارها ارائه شده‌اند:

۱) توجه بیشتر به معنویات در زندگی

در توضیح راه‌کارهای کاهش اضطراب مرگ، بذل توجه به‌این نکته می‌تواند در خور اهمیت باشد که در جوامع مذهبی باورهای دینی می‌تواند ابزار مقابله‌ای مناسب در جهت کاهش اضطراب مرگ باشد. یکی از راه‌های کاهش اضطراب و ترس از مرگ، روی آوردن به مذهب و گرایش‌های مذهبی است و نشان داده شده که گرایش‌های منفی به مذهب، ترس از مرگ را افزایش می‌دهد (تورسون، ۲۰۰۰). در واقع براساس شواهد، معنویت می‌تواند در کاهش اضطراب مرگ مؤثر باشد و با توجه به افزایش معنویت در بزرگسالی، سالمندان در این دوره احساس معنویت پخته‌تری را پرورش می‌دهند (روشنی و نادری، ۱۳۹۰). در این زمینه، در پژوهش‌های علوم انسانی تحقیقاتی درباره ارتباط بین مذهب و سلامت روانی انجام شده است؛ از جمله کروز[۱۹] (۲۰۰۳) بر این باور است که افراد مذهبی خود را تحت حمایت و لطف همه جانبه خداوند می‌بینند و بدین ترتیب، احساس اطمینان و آرامش عمیقی به آنان دست می‌دهد (آمرام، ۲۰۰۹).

۲) القای حس مفید بودن سالمندان

بسیاری از سالمندان زمانی دارای تخصص، توانایی و مهارت‌های خاصی بوده‌اند و قطعاً توانایی‌های خاصی در زمینه‌های مختلف دارند. اگر فرصت یا موقعیتی برای آن‌ها فراهم سازیم که توانایی‌های خود را به کودکان و نوجوانان بیاموزند، احساس مفید بودن را در آن‌ها افزایش داده‌ایم و آنها را سرزنده نگه داریم . برای مثال اگر می‌توانند به فرزندانمان در دیکته گفتن، ساختن کار دستی، قصه‌گویی و آموزش‌های مذهبی کمک کنند، این شرایط و موقعیت را برای آن‌ها فراهم سازیم و از تجارب و توانایی‌های آن‌ها بهره‌مند شویم. با این اقدام، هم زمینه پیشرفت فرزندانمان را فراهم آورده‌ایم و هم حس مفید بودن را در سالمندان بارور ساخته‌ایم و در نتیجه احساس پوچی، تنهایی و بی‌ارزشی را از آن‌ها دور نموده و این امر به‌نوبه خود افکار منفی همچون اضطراب مرگ را نیز کاهش می‌دهد.

۳) گوش دادن فعال به سالمندان

یکی از راه‌کارهای مناسب تعامل و برخورد صحیح با سالمندان، گوش دادن فعالانه است. در واقع چیزی فراتر و مفیدتر از شنیدن ساده و کم اهمیت صحبت‌های سالمندان است. به‌طور واضح، منظور از گوش دادن فعال، نوعی همدلی با سالمندان است؛ یعنی اینکه خودمان را جای آن‌ها می‌گذاریم که در موقعیت‌های مختلف چه احساسی دارند. برقراری ارتباطات غیر کلامی مانند لبخند زدن، تکان دادن سر برای تأیید صحبت‌های سالمند، فشردن مهربانانه دست آن‌ها و . . .؛ همه این موارد باعث می‌شود که سالمند احساس کند که صحبت‌هایش مفید است و مخاطبان خوبی هستیم و مشتاقانه به‌ صحبت‌های وی گوش فرا می‌دهیم. در چنین شرایطی سالمند، احساس امنیت خاطر بیشتری داشته و لذا افکار منفی ناشی از احساس بی‌ارزشی همچون افسردگی یا اضزراب مرگ از آن‌ها دور می‌شود.

۴) مشارکت دادن سالمندان در تصمیمات خانواده

سالمندان با توجه به شرایطشان، چه از لحاظ جسمی و چه از لحاظ روحی در یکی از مراحل دشوار و حساس زندگیشان به‌سر می‌برند. گذشته و جایگاه اجتماعی پیشین آن‌ها از یک‌سو و فکر کردن به آینده پیش‌رو از سوی دیگر، همگی دست به‌دست هم می‌دهند که آن‌ها مضطرب و نگران باشند. با توجه به شرایط جسمی و همچنین خصوصیات روحی که سالمندان دارند، اضطراب و نگرانی آن‌ها چه بسا تشدید هم می‌شود. برای کاهش این احساس، یکی از راه‌های مناسب، مشارکت دادن سالمندان در تصمیمات خانواده با توجه به تجربیات آن‌ها است. به‌عنوان چند نمونه، نظرخواهی از آن‌ها برای مسافرت، نام‌گذاری فرزندان، انتخاب محل سکونت، استفاده از تجارب و نظرات آن‌ها در امور مربوط به ازدواج فرزندان و نوه‌ها و مورادی از این قبیل تأثیر شگرفی در روحیه آن‌ها داشته باشد و زندگی را برای آن‌ها شیرین‌تر سازد.

۵) حفظ ارتباط سالمندان با اجتماع

یکی دیگر از بهترین و ساده‌ترین راه‌کارها برای افزایش امید به زندگی و کاهش اضطراب مرگ در سالمندان، پیش‌گیری از قطع ارتباطشان با محیط اجتماعی و همسالان است. چراکه منجر به افسردگی، احساس پوچی و احساس نا‌امیدی می‌گردد. در عوض اگر بتوانیم زمینه‌ای را فراهم سازیم که سالمندان با اقوام، آشنایان و به‌خصوص دوستان و همسالان خود نشست و برخاست داشته باشند، احتمالاً نشاط بیشتری را تجربه کرده و احساس تنهایی که یکی از آفاتی پیری و از دلایل مواجهه با اضطراب مرگ است، در آن‌ها رخت بر می‌بندد.

منابع :

برک، لورا. ای. (۲۰۰۱). روانشناسی رشد، ترجمه: یحیی سید محمدی (۱۳۸۷). تهران: ارسباران.

روشنی، خدیجه؛ نادری، فرح. (۱۳۹۰). رابطه هوش معنوی، هوش اجتماعی و اضطراب مرگ در سالمندان، فصلنامه سلامت و روانشناسی، ۱ (۲): ۱۳۱-۱۱۵٫

قربانعلی‌پور، مسعود و اسماعیلی، علی. (۱۳۹۱). تعیین اثربخشی معنادرمانی بر اضطراب مرگ در سالمندان، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، ۳ (۹): ۵۳-۷۹٫

کشفی، سیدمنصور. (۱۳۹۳). سالمندی در ادب پارسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات همسایه.

محمدزاده، علی؛ جعفری، عیسی؛ حاجلو، نادر. (۱۳۹۴). رابطه اضطراب مرگ با روش های مقابله مذهبی، سبکهای دلبستگی به خدا و عمل به باورهای دینی، مجله فرهنگ در دانشگاه اسلامی، ۵ (۲):۲۵۹ -۲۷۳٫

نوحی، عصمت؛ کریمی، طیبه؛ ایرانمنش، صدیقه. (۱۳۹۲). مقایسه ترس از مرگ در سالمندان ساکن منازل با سالمندان ساکن سرای سالمندان شهر اصفهان، مجله سالمندی ایران، ۸ (۳۱): ۲۴-۳۲٫

یالوم، اروین. (۱۳۹۰). خیره به خورشید، ترجمه: مهدی غبرایی، تهران: نیکو نشر.

Abdel-Khalek, A.M., Tomas-sabado, J. (2005). anxiety and death anxiety in Egyptian and Spanish nursing students. Death Studies, 29, 157-169.

Amram, Y. (2009). the contribution of emotional and spir-itual intelligences to effective business leadership. Palo Alto: Institute of Transpersonal Psychology.

Arndt, J., Routledge, C., Cox, C. R., Goldenberg, J. L. (2005). the worm at the core: A terror management perspective on the roots of psychological dysfunction. Applied and Preventative Psychology, 11, 191-213.

Becker, E. (1973). the denial of death. New York, NY, USA: Free Press.

Chop, W. (2001). social aspect of aging. Farrell G, Miller WC Nursing care of older person Philadelphia: McGraw Hill Company, 1115-1129.

Cruase, L. (2003). “the post-outburst photometric behavior of v838 mon”. Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, 341 (3), 105- 121.

Fritsche, I., Jonas, E., Niesta Kayser, D., Koranyi, N. (2010). existential threat and compliance with pro-environmental norms. Journal of Environmental Psychology, 30, 67-79.

Furer, P., Walker, J R. Stein, M. (2007). treating health anxiety and fear of death: a practioners guide. New York: Springer Publishing.

Minton, S. J. (2001). key thinkers in practical philosophy: dr.Yalom, UK., Practical Philosophy ( March).

Ohman, A. (2000). fear and anxiety: evolutionary, cognitive, and clinical perspectives. In M. Lewis & J. M. Haviland-Jones (Eds.). Handbook of emotions. (pp.573-593). New York, NY, USA: The Guilford Press.

Pyszczynski, T., Greenberg, J., Solomon, S. (1999). a dual-process model of defense against conscious and unconscious death-related thoughts: An extension of terror management theory. Psychological Review, 106, 835-845.

Thorson, J. A. (2000). perspectives on spiritual well-being and aging. Charles c. Thomas, sprig field. Il.

Uretsky, S. (2002). anti anxiety drugs. In K. Krapp (Ed.), Encyclopedia of Nursing & Allied Health (Vol. 1). Detroit, USA: Gale Group.

[۱]– Madnawat, A.V & Kachhawa,P.S

[۲] -Abdel-khalek, A.M & Tomas- sabado, J

[۳]– Pyszczynski,T

[۴]– anxiety

[۵]– Butcher, J N., Mineka, S., Hooley, J M

[۶]– Ohman, A

[۷]– Uretsky, S

[۸]– Becker, E

[۹]– death anxiety

[۱۰]– Pyszczynski, T., Greenberg, J., Solomon, S

[۱۱]– Fritsche, I., Jonas, E., Niesta Kayser, D., Koranyi, N

[۱۲]– Arndt, J., Routledge, C., Cox, C. R., Goldenberg, J. L

[۱۳]– Chop, W

[۱۴]– Pyszczynski,T

[۱۵]– Beark, L

[۱۶] – Minton, S. J

[۱۷]– Hoelter & Hoelter

[۱۸]– Furer, P., Walker, J R. Stein, M

[۱۹]– Crause, L

منبع: اقاي ابراهيمي مسيول مركز سالمندان روزانه ئارا