مقالات سالمندی

علل افسردگی در سالمندان

افسردگی یک بیماری شایع است که نشانه های جسمی وروانی بسیاری از قبیل غمگینی شدید، از دست دادن علاقه یا لذت نبردن از فعالیتهایی که معمولاً لذت بخش هستند

افسردگی یک بیماری شایع است که نشانه های جسمی وروانی بسیاری از قبیل غمگینی شدید، از دست دادن علاقه یا لذت نبردن از فعالیتهایی که معمولاً لذت بخش هستند و سایر نشانه هایی که توانایی کارکردی فرد را مختل می کند دارد. به موازات افزایش نسبت جمعیتی سالمندان، مشکلات سلامت آنان به ویژه مشکلات مربوط به سلامت روانی بیشتر اهمیت می یابد، پیری آخرین مرحله زندگی است که فرد در آن به جمع بندی گذشته می پردازد:

(۱). پیر شدن عبارت از یک فرایند تحول تدریجی و درک زندگی است که به تدریج و به کمک تجربه به دست می آید.
(۲). فعالیت پیر انباشته از جبران ها و جانشین هاست و آموخته هایی که پیران در اختیار دارند، بسیاری از صفات و خطوط زندگی آنان را تبیین می کند.
(۳). مجموعه تغییراتی که با افزایش سن به خصوص با نزدیک شدن به دوره سالمندی به وقوع می پیوندند، از قبیل مرگ نزدیکان، از دست دادن قدرت، اهداف زندگی، مهارت های جسمانی و موقعیت اجتماعی مسائل خاص این دوره تحولی را به وجود می آورد که نیازمند توجه ویژه ای است.

مجموعه این تغییرات و نزدیک شدن به روزهای پایانی زندگی و مرگ فشارهای خاصی را بر افراد سالمند تحمیل می کند که از این میان دو مورد افسردگی و احساس تنهایی، که در ارتباط تنگاتنگی با هم هستند قابل توجه می باشند.

برخی از محققین، شیوع بالای افسردگی را در سنین ۶۰ الی ۶۴ سال گزارش نموده اند. تشخیص شاخص های خلق افسرده در سالمندان بسیار دشوار است چرا که نشانگان افسردگی در سالمندی با دوره جوانی متفاوت است. ریشه این تفاوت ها می تواند در تجربه افسرده ساز مانند داغداری، بیماری های دردناک و یا منتج از اختلالات شناختی مانند نقص حافظه باشد.

(۴). افسردگی دوره سالمندی، به عنوان دومین علت ناتوانی های این دوره، بعد از علل جسمانی برآورده شده است که در حدود ۵/۶میلیون از آمریکایی های ۶۵ساله را تحت تأثیر قرار داده است. افرادی که در طول زندگی، تاریخچه ای از افسردگی داشتند، در دوره سالمندی افسردگی مضاعف از خود نشان دادند.

(۵). افزون بر این تعدادی از پزوهش ها، خاطر نشان ساخته اند سرعت افسردگی بعد از ۶۵سالگی به طور مداوم با سن افزایش می یابد. افسردگی پیری، با انزوای فرد افسرده و فاصله گرفتن وی از فعالیت و تماس های اجتماعی همپوشی دارد.

در ایران نیز، نتایج پژوهش فروعان و همکاران، یک سوم از مراجعان سرپایی سالمند از اختلال روانی رنج می برند و در همین چارچوب فراوان ترین اختلالات روانی به ترتیب شامل اختلالات افسردگی(۸۵درصد)، شناختی(۲۹درصد) و اضطرابی (۱۲درصد) می باشد اسنودون نیز نشان داد که افسردگی به عنوان شایعترین اختلال در سالمندان و به ویژه اشکال خفیف تر آن کاملاً شایع است.

علائم افسردگی در سالمندان چه چیزهایی هستند؟
به طور کلی الگوی علائم افسردگی در افراد مسن و افراد جوانتر مشابه بوده و آنها از علائم مشابهی رنج می برند.
با این حال برخی از این علائم در افراد مسن شایع تر بوده و برخی دیگر در افراد مسن کمتر شایع است.
افراد مسن اغلب کمتر نسبت به خلق و خوی بد خود احساس ناراحتی می کنند.
سالمندان اغلب افسردگی را به عنوان یک سری علائم فیزیکی تجربه می کنند.
اضطراب یکی از علائم مشترک در سالمندان مبتلا به افسردگی است.
فراموشی و سردرگمی در افراد مسن مبتلا به افسردگی رخ می دهد.

افراد مسن اغلب نسبت به جوانان کمتر درمورد خلق و خوی بد و بی حالی خود ابراز نگرانی و ناراحتی می کنند و اغلب از درد و سایر علائم فیزیکی افسردگی شکایت می کنند. این حالت می تواند باعث شود که آنها افسردگی را به جای علائم سایر بیماری های خود ابراز کنند.

بسیاری از افرادی که به افسردگی مبتلا هستند از علائم اضطراب (مانند احساس تنش، احساس قرار گرفتن در تنگنا و دست پاچگی) رنج می برند که این قضیه می تواند باعث بروز بی قراری و رفتار های آشفته شود. افراد مسن نسبت به جوانان بیشتر در معرض تجربه کردن این علائم هستند. ممکن است اضطراب بیشتر از بی حالی و خلق و خوی بد به چشم بیاید.

برخی از سالمندان مبتلا به افسردگی ممکن است با گیجی و فراموشکاری مواجه شوند. در برخی موارد شدید افسردگی ممکن است به نظر برسد که این افراد به زوال عقل مبتلا شده اند.

علل افسردگی در سالمندان چه چیزهایی هستند؟

افسردگی در سالمندان می تواند به علت بروز اتفاق های ناگوار در زندگی شروع شوند. برخی از این علل عبارتند از:
به سوگ نشستن عزیزان
از دست دادن سلامتی
نزدیک شدن به مرگ
از دست دادن سلامتی یکی از عزیزان
اینگونه اتفاق ها اصلی ترین علل بروز افسردگی در سالمندان است.

به طور کلی، به نظر می رسد که افراد مسن نسبت به بروز اینگونه اتفاق ها از افراد جوانتر مقاومت بیشتری داشته و راحت تر با آنها کنار می آیند و به همین دلیل کمتر به افسردگی مبتلا می شوند.

از طرفی عواملی مانند مجرد و تنها بودن و نداشتن دوستان صمیمی باعث می شود که افراد مسن نسبت به این اتفاق ها آسیب پذیرتر باشند.

مطالعات اخیر نشان می دهد که بروز علائم اولیه افسردگی همزمان با ضعیف شدن مغز رخ می دهد. این تغییرات می توانند بروز بیماری های مربوط به عروق خونی مغز را منعکس کنند.

داروهای تحریک کننده افسردگی
تمام داروهای اثرات جانبی دارند اما برخی از این داروها موجب بروز علائم افسردگی و تشدید آن می شوند. فعل و انفعالات شیمیایی و یا استفاده نامنظم از نسخه دارویی تجویز شده نیز عاملی براب بروز افسردگی است و این خطر برای سالمندان که احتمالاً از چندین نسخه دارویی متفاوت استفاده می کنند، بیشتر است.

داروهایی که ممکن است باعث تحریک افسردگی شوند عبارتند از:
داروهای استروئیدی و هورمونی
داروهای بیماران مبتلا به آترتروز
داروهای پایین آورنده فشار خون
داروهای تجویزی بیماران قلبی
مسکن ها

تشخیص افسردگی در سالمندان چگونه است؟
افراد سالمند به خاطر کهولت سن معمولا با بیماری های جسمی مختلفی مواجه هستند که همین قضیه باعث می شود که تشخیص علائمی مانند خستگی، اختلال خواب، بی اشتهایی و کاهش وزن به علت مشترک بودن با علائم بسیاری از بیماری های دیگر دشوار باشد.

علاوه بر این افراد مسن کمتر از احساس غم و اندوه خود شکایت می کنند. با این حال علائم زیر می توانند نشان دهنده ابتلای سالمندان به افسردگی باشد:

غم و اندوه مداوم که با رخ دادن اتفاق های خوشحال کننده نیز بهبود نمی یابند.
عدم علاقه به انجام فعالیت ها و کارهایی که قبلا از آنها لذت می برده اند.
از دست دادن علاقه به معاشرت با دوستان و برقراری روابط اجتماعی
احساس گناه و سرزنش کردن خود
بدبینی شدید و مشهود نسبت به آینده
فکر کردن به خودکشی و حرف زدن در مورد تمایل به مردن و یا اقدام به خودکشی

اگر با این علائم مواجه شدید حتما به پزشک مراجعه کنید. به یاد داشته باشید که حرف زدن و یا فکر کردن به خودکشی بسیار خطرناک است و باید نسبت به درمان این بیماری به سرعت اقدام شود.

راهکاری موثر در برخورد با سالمندان مبتلا به افسردگی: 
درک مسائل روانی و عاطفی افراد سالمند نیازمند کسب آگاهی، مطالعه و دریافت آموزش‌های لازم و بحث و گفت‌وگو در مورد مشکلات روان‌شناختی خاص دوران سالمندی است. بنابراین اموزش کارکنان به ویژه مراقبین در رابطه با روان‌شناسی سالمندی بسیار حائز اهمیت است که این امر باید با حمایت مدیران مراکز و به کمک روان‌شناسان و مشاوران صورت گیرد. 

سالمندان افسرده در اکثر مواقع تمایل چندانی به یادآوری رویدادهای گذشته یا بیان علایق خود نشان نمی‌دهند. در چنین مواقعی باید مراقب باشیم که این افراد را در زمره مبتلایان به آلزایمر یا دارای اختلالات حافظه تلقی نکنیم. 

در درمان یا جلوگیری از تشدید افسردگی جلب مشارکت خانواده و یا دوستان نزدیک فرد سالخورده دارای اهمیت بسیاری است. شخص مبتلا به دلیل کاهش یا قطع حمایت نزدیکان، عزت نفس خود را خدشه‌دار یافته و امیدش را برای تداوم زندگی از دست می‌دهد. بنابراین رفتار محبت‌امیز مراقبین زمانی از اثر بخشی لازم برخوردار خواهد بود که خانواده فرد سالمند نیز همسو با مراقبین حرکت کنند تا حس اعتماد به شخص بازگردد. 

پیوند دادن فرد سالمند با جنبه‌های مثبت زندگی وی می‌تواند شناخت او را نسبت به جهان پیرامون و تجارب گذشته‌اش تغییر دهد. همچنین تقویت باورهای مذهبی و جنبه‌های انسانی در ذهن فرد سالمند، تشویق افراد سالمند به رعایت رژیم‌های غذایی مناسب، ترغیب افراد سالمند به پیروی از برنامه‌های منظم در زمینه استراحت، صرف غذا و نظافت شخصی در حفظ توان جسمی و در نتیجه نشاط و سرزندگی آنان موثر خواهد بود. 

گروه درمانی یکی از مهم‌ترین روش‌های است که در درمان بیماری افسردگی مورد استفاده قرار می‌گیرد. انجام مشاوره‌های گروهی، امکان بیان آزادانه احساسات و افکار را برای سالمندان فراهم می‌کند.

۱-به او پیشنهاد قدم زدن بدهید: هنگامی که ذهن و بدن فرد فعال است افسردگی کاهش می یابد.
۲-برای سالمندان برنامه منظم روزانه داشته باشید(بیرون رفتن گروهی، ملاقات با دوستان و آشنایان، رفتن به اجتماعات و گروههای سالمندان)
۳-وعده های غذایی سالم مصرف کنید.
۴- فرد را ترغیب به تکمیل دوره درمان کنید.
۵- وعده های دارویی تجویز شده را به او یادآوری کنید.
۶- بیرون رفتن از خانه، به پارک رفتن، رفتن به آرایشگاه و خوردن ناهار با دوستان را توصیه کنید.
۷- سعی کنید سالمندان با دیگران در ارتباط باشند.
۸- داوطلب کمک به دیگران شوید.
۹- بخندید خنده بر هر درد بی درمان دواست۰ خواندن و تعریف کردن مطالب طنز آمیز می تواند روحیه شما را تقویت کند
۱۰- ورزش کنید: اگر بیمار و ناتوان هستید راههای بسیاری وجود دارد تا قدرت بدنی خود را از یاد ببرید حتی روی صندلی و ویلچر.

اگر از سالمندی مراقبت می کنید که دچار افسردگی است می توانید حمایت عاطفی خود را به او اظهار کنید و به سخنانش با صبر و حوصله گوش فرا دهید. او را به خاطر احساس سرزنش نکنید و به واقعیت هایی اشاره کنید که دارد ایجاد امید می کند. همچنین میتئانید در تشخیص به موقع و تسریع روند درمانی او نظارت داشته باشید او را نزد پزشک آگاه و با تجربه برده و در طول دوره درمان او را همراهی کنید.

در پایان مشاوره با یک روانپزشک و گروه کار درمانی برای افسردگی بسیار رضایت بخش خواهد بود و به خاطر داشته باشید مشاوره می تواند همانند داروهای تجویزی پزشک در کاهش علائم بسیار موثر واقع شود.

درمان افسردگی در افراد مسن چگونه است؟
درمان های متعددی برای بیماری افسردگی در سالمندان وجود دارد، از جمله دارو درمانی، روان درمانی یا مشاوره و در موارد شدید درمان با شوک. در موارد شدیدتر ممکن است ترکیبی از این شیوه های درمانی به کار رود.

داروهای افسردگی در سالمندان
بیشتر داروهای ضد افسردگی فعلی در سالمندان نیز به اندازه جوان تر ها موثرند، اما باید به نظر بیشتر عوارض جانبی یا تداخل با سایر داروها بیشتر توجه داشت.

مثلاً برخی از داروهای ضد افسردگی قدیمی تر مانند(ایمی پرامین) یا (آمی تریپلین) ممکن است خواب آلودگی ایجاد کنند یا هنگامی که فرد از حالت نشسته یا خوابیده برمی خیزد، باعث افت ناگهانی فشارخون شوند و مصرف آنها فرد سالمند را در معرض خطر سقوط و شکستگی قرار می دهد.

در سالمندان نسبت به جوان تر ها، معمولاً مدت بیشتری طول می کشد تا داروهای ضد افسردگی اثر خود را نشغان دهند. از طرف دیگر، از آنجا که سالمندان به عوارض جانبی حساس تر هستند ممکن است پزشک داروها را ابتدا با دوز پایین تری برای آنها تجویز کند. به طور کلی مدت دوره درمان افسردگی در سالمندان طولانی تر از بیماران جوان تر است.

روان درمانی برای افسردگی سالمندان
بیشتر افراد افسرده افراد خانواده و دوستان، شرکت در برنامه های خودیاری و گروه های حمایتی و روان درمانی سود می برند.

روان درمانی، برای بیمارانی بیشتر مفید است که ترجیح می دهند دارو مصرف نکنند. این روش درمانی برای افرادی هم که به علت عوارض جانبی یا تداخل داروها با سایر داروهای مصرفی یا دچار بودن به بیماری های دیگر مصرف داروهای ضد افسردگی برایشان مشکل است، مطلوب است.

بسیاری از پزشکان، روان درمانی را همراه مصرف داروهای ضد افسردگی توصیه می کنند.

درمان با شوک الکتریکی
درمان با شوک الکتریکی گاهی برای درمان افسردگی شدید سالمندانی که به علت عوارض جانبی یا تداخل دارویی قادر به مصرف داروهای ضد افسردگی نیستند، موثر است.

مشکلات درمان افسردگی در سالمندان
بد نامی یا برچسب بیمار روانی زدن هنگام انجام درمان های روان پزشکی در مورد سالمندان بسیار شدید تر از بیماران جوان تر است، این باور ممکن است در میان اعضای خانواده، دوستان و همسایگان فرد سالمند وجود داشته باشد و مانع آن شود که فرد سالمند بپذیرد افسرده است و به درمان نیاز دارد.

بروز افسردگی در سالمندان گاهی به جای علایم معمول با شکایت های جسمی همراه است. این امر نیز ممکن است باعث تأخیر در انجام درمان مناسب شود. به علاوه سالمندان ممکن است افسردگی خود را به دلیل اعتقاد به اینکه راهی برای کمک به آنها وجود ندارد، بیان نکنند.

سالمندان همچنین ممکن است از مصرف داروهای ضد افسردگی به علت عوارض جانبی یا هزینه آنها اجتناب کنند. به علاوه بیماری های دیگری که فرد سالمند همراه با افسردگی دارد ممکن است تأثیر بخشی داروهای ضد افسردگی را کاهش دهد و بالاخره اینکه رویدادهای ناخوشایند زندگی از جمله مرگ اعضای خانواده یا دوستان، فقر و انزوا نیز انگیزه فرد مسن را برای درمان افسردگی از بین ببرد.

منابع و مآخذ
منصور م . روانشناسی ژنتیک تحول روانی از تولد تا پیری، انتشارات سمت ، ۱۳۸۳
مروری بر طب سالمندان، معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان سمنان با همکاری اداره دفتر سلامت خانواده و جمعیت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
خزایی، کامیان. روانشناسی سالمندان و نقش حمایت از آنان. مجموعه مقالات کنگره بررسی مسائل سالمندی در ایران و جهان. تهران: انتشارات کتاب آشنا. ۱۳۸۱
برهمند اوشا، شهبازی زینب. افسردگی و حمایت اجتماعی و خدمات بهداشتی درمانی کاشان، دانشکده پرستاری مامایی، آبان ۱۳۸۶

محقق: زهرا زارع خفری کارشناس امور سالمندان اداره بهزیستی ممسنی

منبع: زهرا زارع خفری کارشناس امور سالمندان اداره بهزیستی ممسنی